Kontrol Aletlerinin Çeşitleri ve Kullanımı

Ölçme kontrol kategorisindeki Bu yazımızın konusu Kontrol ekipmanları, kontrol ekipmanlarının tanıtımı, çeşitleri, bakımı ve korunması için gerekenler olacak. Mastarları ve mastar çeşitlerini tanıyacağız.

Parçaların istenilen ölçü ve özellikte yapılması, ölçme ve kontrol sisteminin geliştirilmesi ile değer kazanır. Her parçanın aynı ölçü ve kalitede yapılabilmesi olanaksızdır. Ancak, operatör kendine verilen parçayı önceden kabul edilen iki ölçü sınırının ve istenilen kalitenin belirlenmesi ile yapmaya zorunlu kılınabilir.Bu noktaya ulaşabilmesi için operatöre gerekli ölçü ve kontrol aletlerinin verilmesi.Bu aletleri iyi bir şekilde kullanabilmesi gerekir.

Kontrol Ekipmanları ve çeşitleri

İmalatın veya montajın herhangi bir aşamasında elde edilen ürün veya imalatçıdan gelen yarı mamülün öngörülen özellikte olup olmadığının araştırılması için yapılan ölçüm ve kontrolda kullanılan araca kontrol ekipmanı denir.

Kontrol ekipmanlarını kabaca 4 grupta toplayabiliriz.

1. Aparatlar
2. Etalonlar
3. Mastarlar
4. Cihazlar

Aparatlar

İmalatın herhangi bir aşamasında elde edilen ürünün öngörülen ölçü sınırları içinde olup olmadığının çalışma etalonu kıyaslamasıyla veya direkt olarak ölçen kontrol ekipmanıdır.

Aparat çeşitleri:
1- ) mekanik kontrol aparatları.
2- ) elektronik kontrol aparatları.
3- ) pnomatik kontrol aparatları
4- ) solex ‘ler

Etalon

Aparatlarda ölçüme başlamadan önce  resim değerlerine göre hassas olarak işlenmiş ve gerçekleşen değeri metrolojik olarak ölçümü yapılarak belirlenmiş, aparatın sıfırlanmasına yarayan kontrol ekipmanlarına ‘‘ etalon ‘‘ denir.

Etalon ekipmanları ile ölçü aletlerinin sıfırlanması işlemi 20°C ortam sıcaklığında yapılır. Farklı ortam sıcaklıklarında etalon aletlerinin genleşme farkları yanıltıcı sonuçlara neden olabilir

Etalonaj nedir

Etalonaj , ulusal veya uluslar arası referanslara göre bir ölçme aletinin hatalarını belirlemeye dayanan işlemler bütünüdür.

Etalonaj niçin yapılır?

Etalonajın amacı: Etalonaj  yapılması zorunlu bir işlemdir.Periyodik olarak yapılmalıdır.Çünkü bir ölçme aletinde meydana gelen değişiklikleri izlemeye olanak verir. Ölçümler üzerindeki anlaşmazlıkları, dolayısıyla ”ıskartaları” önlemeyi sağlar.

Mastarlar

Mastarlar, İmalatın herhangi bir aşamasında elde edilen ürünün öngörülen ölçü sınırları içinde olup olmadığının seri olarak kontrol edilmesine yarayan ekipmanlardır.

Çatal mastarlar (Geçer-geçmez mastarlar) millerin dış çaplarını kontrol etmek için kullanan kontrol ekipmanıdır. Bu mastarın bir tarafı mile geçer -diğer tarafı geçmez.Bu durumda işlenen ölçünün tolerans sınırları içinde olduğu anlaşılır. Her iki tarafıda geçerse işlenen ölçü tolerans sınırlarından küçüktür. Her iki tarafıda geçmez ise işlenen ölçünün tolerans sınırlarından büyük olduğu anlaşılır.
25 J6 çatal mastar (yukarıdaki resim)

tampon mastarlar : delik çapları veya iç ölçüler için kullanılan kontrol ekipmanlarındandır. Bu tip mastarlar,delikte ovallik bulunması durumunda hatalı sonuçlar verebilir.

Tek taraflı tampon mastarları da vardır. Bu tip mastarlarda geçer – geçmez aynı taraftadır.(yukarıda)

İç çap kontrolünde kullanılan ve Go Nogo olarak bilinen bir başka geçer geçmez mastar.(Yukarıda)

vida mastarları: vida ve somunların doğru delik vida diş mastarı (yukarıdaki resim)

Johansson mastarları ise genellikle,kumpas, mikrometre gibi ölçü aletlerinin kontrolünde kullanılan kusursuz işlenmiş bloklardır.(yukarıda). Detaylı bilgi için BKNZ: Johansson mastarları ve kullanılışı

Cihazlar

İmalatın herhangi bir aşamasında veya bitmiş ürün üzerinde imalat resminde belirtilen ölçüde ve toleranslar içinde olup olmadığını bilinen bir belirsizlikle gerçekleşen değerin tespit edilmesine yarayan ekipmandır. Örneğin; 3d (üç boyutlu ) ,dijital mihengir, höfler dişli ölçüm cihazı, kumpas , mikrometre, yüzey pürüzlülük cihazları vb.

Kontrol ekipmanlarının korunması ve Güvenilirliğinin sürekli kılınması nasıl sağlanır

• Kontrol ekipmanlarının temizliğine dikkat edilmelidir.
• Kontrol ekipmanları yere düşürülmemelidir.
• Kontrol ekipmanları, çarpma ve darbelere karşı korunmalıdır.
• Kullanma talimatı gerektiren aletler için mutlaka kullanma talimatı istenmeli, gerekiyorsa eğitim alınmalıdır.
• Arıza durumunda kurcalanmamalı, ilgili birimlere derhal haber verilmelidir.
• Kontrol aletleri, amacının dışında kullanılmamalıdır.