Mastar Çeşitlerini şu şekilde sınıflandırabiliriz:
Paralel Mastarlar (Blok mastarları)
Dikdörtgen prizma seklinde yüksek karbonlu paslanmaz çeliklerden yapılmıstır. Yüzeyleri çok hassas islemlere tabi tutulmustur. Ölçme yüzeyleri o kadar hassas yapılmıslardır ki herhangi bir ölçü elde etmek için birbirine birlestirildiklerinde kuvvetli bir sekilde yapısmaktadır. Birbirine yapısma kuvveti 40 kg/cm2 civarında olduğu yapılan deneyler sonucu test edilmistir.
Takım halinde bulunan Johnson mastarları ve 128 parçalı olarak hazırlanmıstır. Johnson mastarları ile ölçme ve kontrol islemleri 20 C sıcaklıkta yapılmalıdır. Mastarlar üzerinde belirtilen değerler mastar anma ölçüleridir.
Blok Mastarların Özellikleri
- Her set içerisindeki blok mastarlarının kendi basına bir ölçü tamlığı vardır ve arzu edilen boyutlarda ölçü hassasiyetleri sağlanabilir.
- Birden fazla blok mastarları bir araya getirilerek istenilen uzunluk, kısa zamanda ve kolayca sağlanabilir.
- Yüzeylerin düzgünlüğü, paralelliği ve ölçü tamlığından yararlanılarak arzu edilen toleranslar kolayca sağlanabilir.
- Bir araya getirilen blok mastarların düsme, çarpma veya benzeri darbeli çalışmalar olmadığı sürece özelliği bozulmaz. Bu nedenle endüstride kullanım alanı her geçen gün artmaktadır
Mastar serilerinin oluşturulmasına ölçünün son rakamından başlanır. Yani seriyi oluşturan en küçük mastardan başlanır.
İki veya daha fazla blok mastarı bir araya getirilerek ölçü tamlığı sağlanıyorsa, blok mastarlarının alt ve üst yüzeyine devamlı kullanılan koruyucu blok mastarları yapıştırılmalıdır. Böylece, diğer blok mastarları çizilme, çarpma ve benzeri etkilerden korunmuş olur
Blok Mastarların Malzemeleri
Blok mastarları genellikle karbonlu çelik ve krom alaşımlı aşınmaya dayanıklı sertleşebilen çeliklerden yapılır. Blok mastarlarının yapılacağı malzemeler aşağıdaki özellikleri taşımalıdır: İyi sertleşebilmelidir, Sertleşme süresince sekil değiştirmemelidir. Aşınmaya karsı dayanıklı olmalıdır. Yüzde uzama miktarları çok düşük olmalıdır. Malzeme maliyeti düşük ve isleme kolay olmalıdır.
Blok mastarları ayrıca, aşınmaya karsı direnci arttırmak için nikel alaşımlı çelikler ve paslanmaz çeliklerden de imal edilirler. Yine tungsten karbür ve krom karbür gibi sert metallerden de üretilirler. Ancak sert metallerden üretilen blok mastarlarının maliyetleri oldukça yüksektir. Kullanım yerlerine göre bazı blok mastarları bakır, kuvars ve alüminyum alaşımlarından da yapılmaktadır
Konuyla İlgili Olarak BKNZ: JOHNSON MASTARLARI ve KULLANIMI
Profil Mastarları
Profil mastarları, parçaların karakteristik profillerini, kesitlerini, tel çaplarını, kesici uçları, vb. kontroller için kullanılırlar.
Kalem ve Vida Tarakları
Vida kalemlerinin, açılacak vidanın özelliklerine uygun profilde olmalarının sağlanmasında ve Açılan vidanın kontrolünde kullanılırlar
Sınır Mastarları
Limit mastarı ya da Geçer-Geçmez mastarları olarak da bilinirler.
Toleransla işlenmiş parçaların alt ve üst sınır ölçüleri, bunlara uygun olan deliklerde erkek mastarla ve millerde ise dişi mastarlarla kontrol edilebilir.
Geçer mastar millerde en yüksek ölçünün ve deliklerde ise en düşük ölçünün kontrol edilmesini sağlar.
Geçmez mastarlar deliklerde en yüksek ve millerde en düşük ölçünün kontrolünü sağlar. Geçmez mastara uygun olan bir iş parçası ıskartaya ayrılır
Tampon Mastarlar
(En: Plug Gauges) Delik ve yivlerin kontrolunda kullanılır. Geçer taraf kendi ağırlığı ile delik içine girmelidir. Deliğe ait toleransın alt sınırını ifade eder. Geçmez tarafın ise sadece ağız kısmı girer. deliğe ait toleransın üst sınırını temsil eder.
Geçer tarafın uzun olan silindiri içine aşınmayı önleyici (azaltıcı) sert metal çubuklar yerleştirilir. Geçmez taraf ise kısa bir kontrol silindirine sahiptir. Mastarın bu kısmı kırmızı ile işaretlenmiştir ve üzerine en üst ölçü sınırı yazılmıştır.
Limit mastarlarda, parçanın geçirilebildiği kısma “Go” yazısı, yeşil renk veya hiçbir renk, parçanın geçirilemediği kısma ise “NoGo” yazısı ya da kırmızı renk ile belirtilir.
Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiği adımlı tampon mastar
Geçer ve geçmez kısımların aynı parça ya da ayrı parçalar üzerinde dizayn edildiği
terslerinin de kullanılabildiği ters çevrilebilir tampon mastar (reversible plug gauge)
Geçer-geçmez Tampon mastarla tolerans kontrolü
Yukarıdaki videoda tampon mastarın kullanımı ve geçer geçmez tampon mastarla tolerans kontrolünün nasıl yapıldığı verilmiştir.
Çatal mastarlar
(En: Snap gauges) Mastar çeşitlerinden olan çatal mastarlar, iş parçalarının çap ve kalınlıklarının kontrolü için kullanılır .Geçer taraf müsadeli en yüksek ölçüye sahiptir ve kendi ağırlığı ile kontrol edilen yere koyarak geçer. Geçmez taraf az bir tolerans farkı ile daha kısa yapılmıştır. Ayrıca geçmez taraf eğik kontrol yüzeylerine sahiptir ve kırmızı renk ile işaretlenerek üzerine en düşük sınır değeri yazılmıştır.
35 f6 Çatal mastar geçer pozisyonu.(yukarıda)
Aynı iş parçasına ait çatal mastar geçmez pozisyonu.Bu iş parçasının tolerans dahilinde işlendiğini söyleyebiliriz.
Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiği adımlı çatal mastar (progressive snap gauge)
Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiğianma ölçüsü ve tolerans değerine göre ayarlanabilen çatal mastar (adjustable snap gauge)
Geçer-geçmez çatal mastarla tolerans kontrolü
Yukarıdaki videoda çatal mastarın kullanımı ve geçer geçmez çatal mastarla tolerans kontrolünün nasıl yapıldığı verilmiştir.
Halka Mastarlar
Bu mastarlar yüzük şeklindedir ve silindirik profile sahip parçaların (şaft, mil, silindirik çıkıntılara sahip parçalar gibi) dış çaplarının kontrol etmede kullanılır. Geçer kısım ise, silindirik parçaya ait toleransın alt sınırını temsil eder
Vida mastarları
(En: Thread gauges) Bu mastarlar, silindirik profile sahip iç yada dış yüzeylere açılmış vida dişleri kontrolünde kullanılırlar. Bu kontrol ile diş üstü çapının, diş dibi çapının, adımın ve dişlerin iyi bir temas sağlayacak şekilde biçimlenmiş olup olmadığını hassas şekilde kontrol edebiliriz.
Diş taraklarından farkları daha hassas ve güvenilir kontrol sunmalarıdır.
