Tolerans / Geçme Simülatörü

Bir mil bir deliğe geçtiğinde, aralarındaki ilişki üç farklı şekilde sonuçlanabilir: mil rahatça döner/kayar (boşluklu geçme), sıkıca sabitlenir (sıkı geçme) ya da üretim toleransına göre ikisi de olabilir (geçiş geçmesi). Bu ilişkiyi belirleyen şey, mil ve deliğin üst/alt sapma değerleridir. Aşağıdaki interaktif simülatörle kendi sapma değerlerinizi girerek geçme türünü anında görebilir, mil ile delik arasındaki boşluk ya da sıkışmayı kesit görünümünde canlı olarak izleyebilirsiniz.

Tolerans ve Geçme Nedir?

Hiçbir parça, çizimde yazan “nominal” ölçüde birebir üretilemez — üretim yöntemlerinin doğası gereği küçük sapmalar kaçınılmazdır. Bu yüzden bir parçanın ölçüsü, kabul edilebilir bir ÜST SINIR ile ALT SINIR arasında tanımlanır; bu iki sınır arasındaki farka tolerans denir.

İki parça (örneğin bir mil ve bir delik) birleştiğinde aralarındaki ilişkiye geçme (fit) denir — geçmenin türü, milin ve deliğin tolerans sınırlarının birbirine göre konumuna bağlıdır.

Sapma Değerleri Nasıl Okunur? (ES, EI, es, ei)

Standart tolerans gösteriminde büyük harfler DELİĞE, küçük harfler MİLE aittir:

• ES (delik üst sapması)
• EI (delik alt sapması),
• es (mil üst sapması) ve
• ei (mil alt sapması).

Bu dört değer mikrometre (µm) cinsinden, nominal ölçüden ne kadar sapılabileceğini gösterir ve standart bir tolerans tablosundan (ISO 286) ya da ders kitabınızdaki geçme tablosundan okunur. Örneğin nominal çap 30 mm, ES=+25 µm, EI=0 ise delik 30,000 mm ile 30,025 mm arasında üretilebilir demektir.

Geçme Türü Nasıl Belirlenir?

Dört sapma değeri bilindiğinde, delik ve milin gerçek çap aralıkları hesaplanır (nominal çap + sapma/1000), ardından iki uç durum karşılaştırılır:

maksimum boşluk (delik en büyük − mil en küçük) ve
minimum boşluk (delik en küçük − mil en büyük).

• Minimum boşluk bile pozitifse mil HER KOŞULDA delikten küçük kalır. Bu bir boşluklu geçmedir.
• Maksimum boşluk bile negatifse (yani aslında bir “sıkışma” varsa) mil HER KOŞULDA delikten büyük kalır. Bu bir sıkı geçmedir.
• İki değer farklı işaretliyse, üretilen parçaların gerçek ölçüsüne bağlı olarak sonuç değişebilir. Bu bir geçiş geçmesidir.

Üç Geçme Türü ve Kullanım Alanları

• Boşluklu Geçme: mil delikte serbestçe döner ya da kayar — yataklarda dönen miller, kayar mekanizmalar, sökülüp takılması gereken parçalar için kullanılır.
• Geçiş Geçmesi: hafif boşluklu ya da hafif sıkı çıkabilir — elle ya da hafif bir darbeyle takılıp çıkarılabilen, ama gevşek de olmaması gereken parçalar için (kama-yuva bağlantıları, konumlandırma pimleri gibi) kullanılır. (Bu, aşağıdaki “isimli geçme türleri” tablosundaki tek bir satıra karşılık gelmez. Türkçe kaynaklarda bu genel kategori yerine doğrudan Kakma/Tutuk/Çakma gibi isimli, montaj yöntemine göre tanımlanmış türler kullanılır; detay için aşağıya bakın.)
• Sıkı Geçme: mil delikten her zaman büyüktür, montaj için baskı presi ya da ısıl işlem (deliği ısıtıp genleştirme, mili soğutup büzme) gerekir — rulman iç bileziklerinin mile montajı, kalıcı göbek-mil bağlantıları gibi sökülmesi istenmeyen bağlantılarda kullanılır.

Hareketli ve Hareketsiz Geçmeler

Yukarıdaki Boşluklu/Geçiş/Sıkı ayrımı, ISO’nun boşluk değerinin işaretine bakan matematiksel sınıflandırmasıdır. Meslek eğitimi kaynaklarında ise geçmeler genellikle önce;

Hareketli Geçmeler (mil montajdan sonra delikte dönebilir ya da kayabilir) ve
Hareketsiz Geçmeler (mil montajdan sonra delikte sabit kalır) olarak ikiye ayrılır,

sonra her biri MONTAJ YÖNTEMİNE göre (elle, çekiçle, preste vb.) isimlendirilir. Ayrıca hassasiyet derecesine göre de dört grupta incelenir: Hassas, İnce, Orta ve Kaba. Aşağıdaki tablo, bu isimli geçme türlerini ve tipik kullanım alanlarını özetler.

Not: “Kaygan Geçme” (H/h grubu), yukarıdaki genel “Boşluklu Geçme” kategorisinin İÇİNDE yer alan TEK BİR spesifik geçme adıdır. “Geçiş Geçmesi” ile eş anlamlı değildir.

Ayrıca kaynaktan kaynağa isimlendirme küçük farklar gösterebilir (örneğin H7/g6, bazı kaynaklarda “Tutuk Döner Geçme”, bazılarında sadece “Tutuk Geçme” olarak geçer).

Tolerans / Geçme Simülatörü

Aşağıdaki araca nominal çapı ve delik/mil sapma değerlerini (standart tolerans tablonuzdan okuyarak) girin — geçme türü, çap aralıkları ve boşluk/sıkışma miktarı anında hesaplanır. Kesit görünümündeki boşluk ya da sıkışma, mikron seviyesindeki farkın gözle görülebilmesi için abartılmış bir ölçekle çizilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Doğru geçme türünü seçmek, bir makine parçasının hem doğru çalışmasını hem de kolay monte/demonte edilebilmesini garanti eder. Yukarıdaki simülatörü kullanarak farklı sapma değerlerini deneyip geçme mantığını pekiştirebilir, kendi tasarımlarınız için doğru tolerans sınıfını seçmeden önce hızlıca fikir edinebilirsiniz.