RAYBA ÇEŞİTLERİ

Kesici kısmın profiline göre rayba çeşitleri

Rayba çeşitleri Şu Şekilde sıralanabilir :

Silindirik Raybalar

Bu raybalar silindirik yüzeylerin raybalanmasında kullanılır. Kesici ağızların iyi bir şekilde talaş kaldırması için delik yüzeyine dar bir kısmı ile değmesi gerekir. Kesici ağız üzerinde boydan boya
dar şerit halinde bir yüzey bırakılmış ve sırtları bilenmiştir.

Raybalar ,kendi çapından ,rayba payı kadar küçük olan delikleri raybalamak için kullanılır.Bu nedenle rayba uçları konik olarak yapılır.Buna başlangıç kesme ucu denir.Asıl kesme işini bu kısım yapar.Silindirik kısımdaki zırhlar raybaya kılavuzluk eder.

Başlangıç kesme uçlarının boyu,deliğin cinsine,işlenen malzemenin sertlik
derecesine göre değişir.Başlangıç kesme uçlarının boyu ,kör deliklerle ,yumuşak
malzemenin raybalanması için kısa ,boydan boya açılmış delikler sert malzeme için uzun seçilmelidir.

Makine raybalarında da başlangıç kesme uçları kısadır.Silindirik gövde üzerindeki oluklar düz veya helisel olabilir,raybaları döndürebilmek için saplarının ucu dört köşe yapılırlar.

Konik Raybalar

Konik deliklerin raybalanmasında kullanılan raybalardır. Bu raybalar hem kaba hem de ince işleme için bütün standart ölçülerde yapılırlar. Talaşların kolayca dışarı çıkmaması nedeniyle konik rayba sık sık çıkarılıp temizlenmelidir. Raybayı döndürebilmek için rayba sapı dört köşe yapılmıştır.

Kesici ağızlar düz veya helisel olabilir. Delik yüzeylerinde otlama meydana gelmemesi için helisel ağızlı (oluklu) raybalar tercih edilmelidir.Kaba talaş almada kullanılan konik raybaların kesici ağızları ,boydan boya zorlanmaması için kertiklenmişlerdir.Çok talaş alınması gereken yerlerde kaba talaş raybaları kullanılır.

İnce talaş raybaları ,temiz yüzey elde etmeye ve delikleri ölçüsüne getirmek için kullanılır.Konik raybalar,konik pim deliklerinin ,mors kovanlarının ve konik bileziklerin yapılmasında çok kullanılırlar.

Konik rayba çeşitleri :

Mors raybası, konikliği 1/20
Pim raybası konikliği 1/50
Musluk raybası, konikliği 1/10 – 1/15

Ayarlı Raybalar

Raybaların en verimlisi ayarlı olanlarıdır. Ölçüsünün üstünde ve altında yeterli bir aralıkta istenilen çapa göre ayarlanabilirler. Bu, çok zaman raybalama için aranan özelliktir.

Raybalama için kullanılan takma çakılı bu ayarlı raybaların istenilen çapa uygunluğu, bir ayarlama Ayarlı raybalarda kesici ağızlar, gövde üzerine açılmış konik yarıklar üzerinde bulunur. Bu ağızları yarık içinde iki tarafta bulunan somunlar tutar. Ayarlama yaparken, örneğin; çapı büyütmek gerekiyorsa sap tarafındaki somun vida sonuna doğru döndürülür, uçtaki somunla da kesici ağızlar sıkıştırılır. Çapı küçültmek için de bu işlemin tam tersi yapılır.

Bileziği veya ölçüsü bilinen bir delik yardımı ile sağlanır. Fiyatları diğer raybalara göre daha yüksektir. Kolay bilenmeleri, istenilen çapta ayarlanabilmeleri ve uzun ömürlü olmaları bunları verimli bir alet haline getirmiştir.

Bu raybalar el veya makine için bütün standart çaplarda yapılır. Takım halinde kutu içersinde bulunurlar.

El Raybaları

El raybaları özellikle ince işleme ve bitirme raybası olarak kullanıldığından hemen hemen ağızların tam boyunca düz taşlanırlar. Raybalama işleminde Raybanın deliğe kolay girebilmesi için ucu konik yapılmıştır.

Küçük bir boşluk elde etmek için ağızların sırtları boşaltılmıştır. Sapın ucu buji kolunun takılması
için dört köşe yapılır. Rayba çekerken, doğru ağızlatmaya ve raybayı delik ekseninde tutmaya dikkat edilmelidir. Bazen de raybayı tornanın gezer puntası veya matkap tezgâhı miline takılan bir punta ile merkezlenmelidir.

Bu şekilde elle rayba çekmek iyi sonuç verdiğinden önerilebilir. El raybası için 0,125mm
den fazla pay bırakılmamalıdır

Makine raybaları

Makine raybalarının konik uçlu ve düz uçlu olmak üzere iki tipi vardır. Konik uçlu raybalarda ağızlar, alın kısımlarında pahlanmış ve buradaki ağızlara boşluk açısı verilmiştir. Kesme işlemini yalnızca uçtaki ağızlar yapar. Sırtların genişliği, olukların genişliğine yakın ve geriye doğru boşaltılmamış, yani boşluk açısı verilmemiştir.
Oluklar raybalama esnasında talaşların dışarıya çıkmasını ve kesilen yere yağ gitmesini sağlar.

Konik uçlu rayba, sürtünüp sarmaması için sapına doğru küçülecek şekilde hafifçe konik ya
da kademeli yapılır. Koniklik yaklaşık olarak 25mm boyda 0,025mm ‘dir. Bu raybalarla çok düzgün bir delik elde edilmez.

Bu sebeple konik uçlu raybalar genellikle esas ölçüsünden 0,075 –0,125 mm daha küçük yapılır. Bu fazlalık el raybası ile alınarak düzgün ve tam bir delik elde edilir.Belirli çaptaki düz uçlu (çevreden kesen ) bir raybanın, Aynı çaptaki konik uçlu raybadan daha fazla dişi vardır.Sırtlar daha dar olup bütün boyda boşluk açısı bulunur.

Ağızların başlangıç uçları da konikleştirilmiş veya yuvarlatılmış olup boşluk açısı verilmiştir.
Çok hassas bir ölçü istenmediği zaman iyi bir bitirme raybasıdır.

İki tip makine raybası da silindirik ve konik saplı yapılır. Pahalı olduğu için 12 mm den küçük olan raybaların konik saplarını satın almak önerilmez. Bağlama zorluğu nedeniyle de
25mm den büyük raybaların silindirik sapları tercih edilmemelidir.

Genişlemeli Raybalar

Bu raybaların gövdesi genişler. Bunun için iç kısmı konik delinmiş, yanları yarılmıştır.
Genişleme bir ucunda vida, diğer ucunda da anahtar ağzı açılmış konik bir parça ile yapılır. Bu bir ayarlı rayba olmadığı için, çap büyültme de söz konusu değildir. Burada amaç, standart ölçülerdeki delikleri ince işlemede kullanılan bir raybayı genişlemeli yaparak körlendikçe bilenmek suretiyle, onun ömrünü uzatmaktır.

Kanallarına ve Saplarına Göre Rayba Çeşitleri

Silindirik saplı raybalar
Konik saplı raybalar
Düz oluklu raybalar
Helisel oluklu raybalar

Silindirik Saplı Raybalar

Silindirik saplı raybalar, daha ziyade elde çekilirler. Tezgâhta rayba çekerken de bu tip
raybalardan yararlanılır. Bazı makine raybaları da silindirik saplı yapılmaktadır.
Bu raybaların silindirik sapının ucu döndürebilmek için dört köşe yapılır.

Konik Saplı Raybalar

Büyük çaplı makine raybaları konik saplı olarak yapılırlar.Düz saplara nazaran bağlanmaları
hem kolay hem de kuvvetli olur.Konik saplı raybaların mil içinde dönmemesini ve
kolay çıkarılmasını sağlar.Konik saplı raybalar ,ya doğrudan ya da mors kovanları kullanılarak bağlanırlar.

Düz Oluklu Raybalar

Raybanın üzerinde eksenine paralel oluklar açılmıştır. İçersinde kanal bulunan deliklere
düz oluklu raybalar çekilemez. Çünkü;düz olan kesici ağızlar kolayca kama oluğunun (kanalın) kenarına takılır.Deliğin bozulmasına ve ağızların kırılmasına sebep olur.

Helisel Oluklu Raybalar

Rayba eksenine göre eğri durumda helisel oluklar açılmıştır. Kama oluğu bulunan deliklere bu tip raybalar çekilir. Burada kesici ağızlar helisi takip ettiği yani rayba eksenine eğri olduğu için
kama oluğunun kenarına takılması mümkün değildir.