Bükme Kalıplarında Bükülen Parçalardaki Şekil değişimi Teorisi

Bükme, genellikle saç veya şerit malzemelerin bir eksen etrafında şekil değiştirme işlemidir. Saç malzemeler, plâstik şekil değiştirme oranları içerisinde bükme işlemine tabi tutulur. Uygulanan bükme kuvveti parça üzerinden kalkınca, parça kalıcı şeklini korur. Bükme işlemine tabi tutulan parçanın iç yüzeyinde ba­sılma, dış yüzeyinde çekilme gerilimi meydana gelir.

Bununla beraber dış yüzey­de uzama, iç yüzeyde kısalma olur. Çekme ve basma geriliminin sıfır (0) olduğu yer ise, bükülen parçanın tarafsız ekseni üzerindedir. Yukarıdaki şekilde bükülen par­çalar üzerinde meydana gelen şekil değiştirme, bükme kavis yarıçapı, bükme açısı ve tarafsız eksen gösterilmektedir.

Bükme Kavis Yarıçapı

Bükme kavis yarıçapı, saç malzemelerin cin­sine ve kalınlığına göre değişmektedir. Genellikle, normal tavlama işlemi görmüş malzemeler için bükme kavis yarıçapı (Rı), saç malzeme kalınlığına eşit alınır. Bazen de bükme kavis yarıçapı saç kalınlığının yarısı (T/2) kadar alınabilir. An­cak bu durum, saç malzeme kalınlığı ve hadde yönüne bağlıdır. Ayrıca bükme genişliği de etki etmektedir.

Bükme kavis yarıçapı saç kalınlığının 8 veya daha fazla katı olduğu zaman, minimum bükme kavis yarıçapına bükülen parça genişliği etki etmektedir.

Şerit Malzeme Eğim Açısı

Saç veya şerit malzemelerin hadde yönündeki bükme işleminde, bükme kavis yarıçapı (R1) sınırlıdır. Hatalı bükmeyi önlemek için şerit malzeme, saç levha hadde yönüne göre belli bir eğim açısı al­tında kesilir. Hadde yönüne göre şerit malzeme eğim açısı φ büyütülebilir. Ge­nellikle hadde yönüne dik bükme en çok uygulananıdır, ancak bazı malzemelerde ve kavis yarıçapı küçük bükmelerde mümkün olmayabilir.

Yukarıdaki şekilde şerit mal­zeme eğim açısı gösterilmektedir.

Tarafsız Eksen

Saç malzeme bükmeye zorlandığı zaman dış yüzey­lerde çekilme, iç yüzeylerde basılma gerilimleri meydana gelir. Basılma geriliminin bulunduğu yüzeyde kısalma, çekilme geriliminin bulunduğu yüzeyde ise uza­ma meydana gelir. Basılma ve çekilme gerilimleri arasında kalan ve uzama veya kısalmaya uğramayan eksene, tarafsız eksen denir.

Yukarıdaki şekilde bükme işlemi gören parça, bu parçaya ait uzama, kısalma ve tarafsız eksen gösterilmektedir.

Bükme kavis yarıçapına bağlı olarak tarafsız eksen, bükme kavis yüzeyine doğru bir miktar yer değiştirir. Bu yer değiştirme miktarı ve özellikleri yukarıdaki şekilde gösterilmektedir.

Bükme işlemine tabi tutulan saç malzemenin tarafsız ekseni, genellikle iç yüzeye doğru saç malzeme kalınlığının 4/10’ü kadar yer değiştirir. Bu yer değiştirme ‘miktarı şu şekilde açıklanabilir.

• Saç malzeme kalınlığı sabit, bükme kavis yarıçapı azalıyorsa, tarafsız eksen iç yüzeye doğru yer değiştirir.
• Bükme kavis yarıçapı sabit, saç malzeme kalınlığı artıyorsa, tarafsız eksen iç yüzeye doğru yer değiştirir.
• Saç malzeme kalınlığı ve bükme kavis yarıçapı sabit, bükme açısı artıyorsa, tarafsız eksen iç yüzeye doğru yer değiştirir.

Geri Esneme Miktarı

Bükme kalıplarında geri esneme konusunun detaylarını ve geri esneme miktarının hesaplanması konusunu aşağıda verilen sayfada detaylı olarak bulabilirsiniz.

Bükme kalıbı tasarımı ile ilgili video