Bu yazımızın konusu Raybalama nedir ve Raybalama nasıl yapılır.Raybalama işlem basamakları ve raybalama kuralları olacak.

Raybalama ,deliği hassas bir yüzey kalitesi ile istenilen ölçüyü sağlamak için yapılan bir işlemdir.Matkapla delinen delik tam ölçüsünde olmadığı gibi hassas bir iş için yüzeyi de gerekli düzgünlükte elde edilemez.Hassas ve düzgün bir yüzey elde edilmesi istenirse, önce delik,ölçüsünden biraz küçük delinir.Sonra tam ölçüsüne getirmek üzere raybalanır.

Raybalamada  İşlem Basamakları

1-İş parçasını markalayarak uygun bir bağlama elemanı ile tablaya bağlanır.
2-İstenilen hassasiyete göre 0,1–0.5mm küçük delik delinir.
3-Delik deldiğimiz devir sayısının yarısını tezgâha ayarlarız.
4-Raybayı mors kovanı ile fener miline bağlanır.
5-Rayba saat ibresi yönünde döndürülür.
6-Rayba uygun hızla deliğin içine salınır.
7- Ölçü kontrolü yapılarak parça sökülür.

Raybalama kuralları

1.Rayba çekilecek deliğe verilecek rayba payı asla normal değerini aşmamalıdır. Uyulmazsa;
takım ömrünün kısalması söz konusudur.

2. Rayba kolu, rayba sapına uygun olmalıdır. Kolun deliği rayba başına göre bol olursa
raybaya hâkimiyet sağlanamaz ve raybanın nasıl kestiği hissedilemez.

3. Rayba işe dik tutularak ve iki elle eşit kuvvetle bastırılarak döndürülmelidir. raybalama işleminde buna uyulmazsa; deliğin ağız kısımları genişler ve hatta delik bozulabilir.

4. Rayba hiçbir zaman kesme yönünün tersine döndürülerek çıkartılmaz.Aksine hareket edilirse kesici ağızlarla delik yüzeyi arasında talaş sıkışır ve deliğin yüzeyi çizilir. Rayba çıkarılacağı zaman batırılmadan kesme yönüne çevrilerek ve aynı zamanda yukarı doğru çekilerek çıkarılır.

5. Mümkün olduğu kadar raybayı bir defada çekip bitirmek gerekir. Rayba birkaç defa çıkarılıp, tekrar salınarak tamamlanırsa deliğin yüzeyi bozulur. Eğer raybayı temizlemek zorunluluğu doğarsa ince bir kıl fırça ile gaz yağı dökülerek temizlemek gerekir.

6. Kama kanalı ve ya herhangi bir kanal açılmış deliklere helis rayba çekilir. Çünkü silindirik raybanın ağzı kanal boyunca talaş kaldırma konumunda kalacağından hem çok zorlanır hem de kırılma tehlikesi ile karşı karşıya kalabilir.

7. Makine raybası çekerken devir sayısının düşük tutulduğunu (delik delerken kullanılan devir sayısının en çok 1/3 ü kadar) unutulmamalıdır ve sert çeliklere rayba çekerken kesme hızı 3- 5 m/dak yı aşmamalıdır.

Raybalama nasıl yapılır 

Raybanın kesici ağızları, delik ekseni yönünde uzunlamasına hareket eder. Kesici ağızların iyi talaş kaldırabilmesi için delik yüzeyine dar bir kısmıyla değmesi gerekir. Bunun için kesici ağızların sırtları boşaltılmış ve boydan boya dar bir şerit halinde zırh bırakılmıştır. Daha önce açılmış deliğe dikkatlice sokulan rayba döndürülerek hareket ettirilirse kesici ağızlar delik yüzeyinden gayet ince bir talaş kaldırır.

Raybayı kendi çapından daha küçük bir deliğe kolayca sokabilmek için uç kısmı konik yapılmıştır. Buna başlangıç kesme ucu denir ve kesme işini bu uç yapar.

Raybalama sırasında kuvvetlice bastırılmadan dolayı, rayba deliğin içinde sıkışır ve
ağızlar malzemeye dalar. Bu nedenle deliğin yüzeyinde raybanın ağız sayısı kadar ağız yeri meydana gelir. Bu durumda rayba gevşetilmeli ve tekrar işleme devam edilmelidir.

Silindirik kısımdaki zırh yüzeyleri raybaya kılavuzluk eder. Makine raybalarının ucu çaplarına göre çeşitli konikliklerde yapılırlar. Bunların boyu genellikle kısa seçilir. Konik raybalarda ayrıca başlangıç kesme ucuna gerek yoktur. Çünkü konik olan rayba deliğe kolayca girer. Koniklik yüzünden zorlanmalarla karşı karşıya olan bu raybalar çabuk kırılabilir. Çünkü kesici bütün boyda malzemeyi kavrar. Bu sebepten konik raybaların dikkatli kullanılmaları gerekir.

 Raybalamada malzemeye göre delik çapı-rayba payı nasıl ayarlanır

Konu ile ilgili bknz : rayba delik toleransı anma çapı tablosu

Genişlemeli raybalarda raybalama nasıl yapılır?

İşlenecek deliğin çapı raybanınkine eşit olacağından raybalamaya başlamadan önce kullanılacak raybanın çapı özel bileziklerle kontrol edilmelidir. Raybalar da her kesici alet gibi belirli zaman kullanıldıktan sonra körelir. Bunlardan tekrar faydalanabilmek için bilenmeleri gerekir. Fakat bilenen raybanın çapı küçülür.

Raybalanan deliklerin çapları, bilendikten sonraki çapına eşit olur. O halde raybalar ancak belli bir zaman içersinde, belirli ölçülerdeki delikleri büyültmek için kullanılabilirler. Bu yüzden bilendikten sonra belirli ölçü sınırları içersinde ayarlanabilen genişlemeli raybalar yapılmıştır.

Genişlemeli raybalar, anma çapı esas olmak üzere belirli toleranslara göre ayarlamak mümkündür. Bu ayarlamada istenilen toleransa uygun bileziklerden yararlanılır. Uygun çaptaki bilezik, açılan rayba deliğinden çok tatlı bir şekilde geçmeli ki raybanın çekildiği deliğin çapı istenilen ölçüde olsun.

Ayarlı raybalarda raybalama nasıl yapılır?

Ayarlı raybalarda, takma çakılar konik yarıklar içersinde hareket ettirilerek belirli sınırlar içersinde istene çapa göre ayarlanabilirler. Çakılar yuvarlak taşlandıktan ve bilendikten sonra bir yağ taşı ile temizce kılağısı alınır.

Takma çakılı raybalarda raybalama nasıl yapılır?

Takma çakılı ayarlı raybalar, ayar somunlarının gevşetilip sıkılması ile istenilen çapa uygun olan bileziğe çok tatlı geçecek durumda ayarlanmış olmalıdır. Ayar bitiminde somunların iyi sıkılmış olmasına ve bu iş için uygun anahtarın seçilmesine özellikle dikkat edilmelidir.

Konuyla İlgili Sorular

Soru : Rayba otlaması nedir ? 

Eğer raybanın ağızları eşit aralıklı yapılmışsa rayba gevşetildikten sonra tekrar döndürülünce ağızlar yine önceki yerine takılır ve rayba deliğin içersinde sıkışır. Bu çeşit rayba ile genişletilen deliğin yüzeyi hem tırtıllı olur hem de işlenmesi zorlaşır. Bu olaya rayba otlaması denir.

Soru : Rayba otlaması nasıl engellenir ? 

Rayba otlamasının önüne geçmek  için rayba ağızları çevre üzerine değişik aralıklarda olacak şekilde açılmalıdır. Bu şekilde yapılmış rayba, delik içersine sıkışarak ağız yerleri meydana getirdiği zaman gevşetilerek döndürülürse bu kez ağızlar eski yerlerine takılmayacağı için raybalama kolayca yapılır. Böyle bir rayba, delik yüzeyini temiz ve tırtılsız yapar.

Soru : Raybalamada soğutma sıvısı ya da kesme sıvısı kullanılır mı ? 

Rayba ömrünü  uzatmak için raybalama sırasında, içine %20 oranında su katılmış bir bor yağı emülsiyonu kullanmak çok iyi sonuçlara ulaşmamızı sağlar.
Ancak gri döküm ve bakalit cinsi malzemelere rayba çekerken kesme yağı kullanılmamalıdır.

Soru : Raybalar hangi kısımlarından bilenir ? 

Cevap : Belirli bir süre sonra körlenen raybalar, kesici ağızların sırtlarından bilenirler. Raybalar sevk ağızlarının sırt yüzeylerinden bilenmezler. Aksi taktirde raybanın çapı düşer

The post RAYBALAMA nedir Raybalama nasıl yapılır ? appeared first on Makine Eğitimi.

Rayba çeşitleri Şu Şekilde sıralanabilir :

Silindirik Raybalar

Bu raybalar silindirik yüzeylerin raybalanmasında kullanılır. Kesici ağızların iyi bir şekilde talaş kaldırması için delik yüzeyine dar bir kısmı ile değmesi gerekir. Kesici ağız üzerinde boydan boya
dar şerit halinde bir yüzey bırakılmış ve sırtları bilenmiştir.

Raybalar ,kendi çapından ,rayba payı kadar küçük olan delikleri raybalamak için kullanılır.Bu nedenle rayba uçları konik olarak yapılır.Buna başlangıç kesme ucu denir.Asıl kesme işini bu kısım yapar.Silindirik kısımdaki zırhlar raybaya kılavuzluk eder.

Başlangıç kesme uçlarının boyu,deliğin cinsine,işlenen malzemenin sertlik
derecesine göre değişir.Başlangıç kesme uçlarının boyu ,kör deliklerle ,yumuşak
malzemenin raybalanması için kısa ,boydan boya açılmış delikler sert malzeme için uzun seçilmelidir.Makine raybalarında da başlangıç kesme uçları kısadır.Silindirik gövde üzerindeki oluklar düz veya helisel olabilir,raybaları döndürebilmek için saplarının ucu dört köşe yapılırlar.

Konik Raybalar

Konik deliklerin raybalanmasında kullanılan raybalardır. Bu raybalar hem kaba hem de ince işleme için bütün standart ölçülerde yapılırlar. Talaşların kolayca dışarı çıkmaması nedeniyle konik rayba sık sık çıkarılıp temizlenmelidir. Raybayı döndürebilmek için rayba sapı dört köşe yapılmıştır.

Kesici ağızlar düz veya helisel olabilir. Delik yüzeylerinde otlama meydana gelmemesi için helisel ağızlı (oluklu) raybalar tercih edilmelidir.Kaba talaş almada kullanılan konik raybaların kesici ağızları ,boydan boya zorlanmaması için kertiklenmişlerdir.Çok talaş alınması gereken yerlerde kaba talaş raybaları kullanılır.

İnce talaş raybaları ,temiz yüzey elde etmeye ve delikleri ölçüsüne getirmek için kullanılır.Konik raybalar,konik pim deliklerinin ,mors kovanlarının ve konik bileziklerin yapılmasında çok kullanılırlar.

Konik rayba çeşitleri : 

Mors raybası, konikliği 1/20
Pim raybası konikliği 1/50
Musluk raybası, konikliği 1/10  –  1/15

Ayarlı Raybalar

Raybaların en verimlisi ayarlı olanlarıdır. Ölçüsünün üstünde ve altında yeterli bir aralıkta istenilen çapa göre ayarlanabilirler. Bu, çok zaman raybalama için aranan özelliktir.

Raybalama için kullanılan takma çakılı bu ayarlı raybaların istenilen çapa uygunluğu, bir ayarlama Ayarlı raybalarda kesici ağızlar, gövde üzerine açılmış konik yarıklar üzerinde bulunur. Bu ağızları yarık içinde iki tarafta bulunan somunlar tutar. Ayarlama yaparken, örneğin; çapı büyütmek gerekiyorsa sap tarafındaki somun vida sonuna doğru döndürülür, uçtaki somunla da kesici ağızlar sıkıştırılır. Çapı küçültmek için de bu işlemin tam tersi yapılır.

Bileziği veya ölçüsü bilinen bir delik yardımı ile sağlanır. Fiyatları diğer raybalara göre daha yüksektir. Kolay bilenmeleri, istenilen çapta ayarlanabilmeleri ve uzun ömürlü olmaları bunları verimli bir alet haline getirmiştir.

Bu raybalar el veya makine için bütün standart çaplarda yapılır. Takım halinde kutu içersinde bulunurlar.

El Raybaları

El raybaları özellikle ince işleme ve bitirme raybası olarak kullanıldığından hemen hemen ağızların tam boyunca düz taşlanırlar. Raybalama işleminde Raybanın deliğe kolay girebilmesi için ucu konik yapılmıştır.

Küçük bir boşluk elde etmek için ağızların sırtları boşaltılmıştır. Sapın ucu buji kolunun takılması
için dört köşe yapılır. Rayba çekerken, doğru ağızlatmaya ve raybayı delik ekseninde tutmaya dikkat edilmelidir. Bazen de raybayı tornanın gezer puntası veya matkap tezgâhı miline takılan bir punta ile merkezlenmelidir.

Bu şekilde elle rayba çekmek iyi sonuç verdiğinden önerilebilir. El raybası için 0,125mm
den fazla pay bırakılmamalıdır

Makine raybaları

Makine raybalarının konik uçlu ve düz uçlu olmak üzere iki tipi vardır. Konik uçlu raybalarda ağızlar, alın kısımlarında pahlanmış ve buradaki ağızlara boşluk açısı verilmiştir. Kesme işlemini yalnızca uçtaki ağızlar yapar. Sırtların genişliği, olukların genişliğine yakın ve geriye doğru boşaltılmamış, yani boşluk açısı verilmemiştir.
Oluklar raybalama esnasında talaşların dışarıya çıkmasını ve kesilen yere yağ gitmesini sağlar.

Konik uçlu rayba, sürtünüp sarmaması için sapına doğru küçülecek şekilde hafifçe konik ya
da kademeli yapılır. Koniklik yaklaşık olarak 25mm boyda 0,025mm ‘dir. Bu raybalarla çok düzgün bir delik elde edilmez.Bu sebeple konik uçlu raybalar genellikle esas ölçüsünden 0,075 –0,125 mm daha küçük yapılır. Bu fazlalık el raybası ile alınarak düzgün ve tam bir delik elde edilir.Belirli çaptaki düz uçlu (çevreden kesen ) bir raybanın, Aynı çaptaki konik uçlu raybadan daha fazla dişi vardır.Sırtlar daha dar olup bütün boyda boşluk açısı bulunur.

Ağızların başlangıç uçları da konikleştirilmiş veya yuvarlatılmış olup boşluk açısı verilmiştir.
Çok hassas bir ölçü istenmediği zaman iyi bir bitirme raybasıdır.
İki tip makine raybası da silindirik ve konik saplı yapılır. Pahalı olduğu için 12 mm den küçük olan raybaların konik saplarını satın almak önerilmez. Bağlama zorluğu nedeniyle de
25mm den büyük raybaların silindirik sapları tercih edilmemelidir.

Genişlemeli Raybalar

Bu raybaların gövdesi genişler. Bunun için iç kısmı konik delinmiş, yanları yarılmıştır.
Genişleme bir ucunda vida, diğer ucunda da anahtar ağzı açılmış konik bir parça ile yapılır. Bu bir ayarlı rayba olmadığı için, çap büyültme de söz konusu değildir. Burada amaç, standart ölçülerdeki delikleri ince işlemede kullanılan bir raybayı genişlemeli yaparak körlendikçe bilenmek suretiyle, onun ömrünü uzatmaktır.

Kanallarına ve Saplarına Göre Rayba Çeşitleri

1. Silindirik saplı raybalar
2. Konik saplı raybalar
3. Düz oluklu raybalar
4. Helisel oluklu raybalar

Silindirik Saplı Raybalar

Silindirik saplı raybalar, daha ziyade elde çekilirler. Tezgâhta rayba çekerken de bu tip
raybalardan yararlanılır. Bazı makine raybaları da silindirik saplı yapılmaktadır.
Bu raybaların silindirik sapının ucu döndürebilmek için dört köşe yapılır.

Konik Saplı Raybalar

Büyük çaplı makine raybaları konik saplı olarak yapılırlar.Düz saplara nazaran bağlanmaları
hem kolay hem de kuvvetli olur.Konik saplı raybaların mil içinde dönmemesini ve
kolay çıkarılmasını sağlar.Konik saplı raybalar ,ya doğrudan ya da mors kovanları kullanılarak bağlanırlar.

Düz Oluklu Raybalar

Raybanın üzerinde eksenine paralel oluklar açılmıştır. İçersinde kanal bulunan deliklere
düz oluklu raybalar çekilemez. Çünkü;düz olan kesici ağızlar kolayca kama oluğunun (kanalın) kenarına takılır.Deliğin bozulmasına ve ağızların kırılmasına sebep olur.

Helisel Oluklu Raybalar

Rayba eksenine göre eğri durumda helisel oluklar açılmıştır. Kama oluğu bulunan deliklere bu tip raybalar çekilir. Burada kesici ağızlar helisi takip ettiği yani rayba eksenine eğri olduğu için
kama oluğunun kenarına takılması mümkün değildir.

The post RAYBA ÇEŞİTLERİ appeared first on Makine Eğitimi.

Rayba malzemeleri

Raybalar, seri çelikten ve karbon çeliklerinden yapılırlar. Seri çelikten yapılan raybalar, karbon çeliklerinden yapılan raybalara nazaran 4-5 kat daha hızlı kesme yapabilirler, ayrıca bu raybaları kullanmak daha ekonomik olur. Gövdesi sert çelik olan ayarlı bir makine raybasının ağızları seri çelikten yapılarak bir üstünlük elde edilebilir. Büyük kuvvetlere dayanması gereken raybalar sert maden uçlu olarak yapılmıştır. 

Sert maden uçların yüksek sıcaklıkta keskinliklerini korumaları ve aşınmaya karşı dayanıklı olmaları raybalarda da kullanılmalarını uygun hale getirmiştir. Bunların ölçüleri uzun zaman bozulmadan korunabildiğinden seri imalat işlerinde kullanılmaları çok faydalıdır.
Kumlu veya sert tabakalı dökümlerde sert maden uçlu raybalar, seri çelik
raybalardan birkaç defa daha fazla dayanır. Sert maden uçlu raybalarda ayrıca hız ve ilerlemeye ait özel bir kural yoktur, ancak işe başlarken seri çelik raybalar için kullanılan hız ve ilerlemeler kullanılır.

Karbür takım makine raybalarına ait ,Raybalamada seçilen malzemeye ve rayba çapına göre ilerleme kesme hızı tablosu.çelik ve çelik döküm malzeme ,kır dökme demir ,temper döküm ,Alüminyum ve paslanmaz çelikler için raybalama kesme  hızı – ilerleme hızı tablosu

Raybanın Kısımları

Raybalar genellikle 3 kısımdan oluşur. Bunlar: Pahlı uç, Gövde ve Sap.

Pahlı uç:

Raybanın kesme işini yapan kısmıdır. Her diş pah kırılmış kesici kenarlarda eşit ölçüde birer boşluk açısı meydana gelecek şekilde taşlanır. Bu özellikler konik raybalar
için doğrudur. Düz uçlu raybalarda kesmenin büyük bir kısmı gövdedeki kesici ağızlar tarafından yapılır.

Gövde:

Birkaç oluk ve sırttan yapılmıştır. Sırt iki oluk arasında kalan kısımdır. Her sırtın üst kısmında, pahlı uçtan başlayıp, oluğun bitimine kadar uzanan bir zırh vardır. Zırhın arka kısmında bir boşluk açısı bulunur.

Raybaların çoğunda, kesici ağız yüzeyleri merkezden geçen bir düzlemle açı yaparlar. Buna rayba talaş açısı denir. Eğer böyle bir açı yoksa kesici ağız yüzü merkezden geçen düzlem üzerinde olur.

Sap:

Silindirik veya konik olarak yapılırlar. Koniklikler raybanın büyüklüğüne göre mors koniği
numaraları ile belirlenmiştir. Mandrene veya kullanılacak olan tezgâhın fener mili yuvasına takılırlar. Silindirik saplı olanlarda sapın ucunda dört köşe bir kısım vardır. Bu kısma buji kolu takılarak rayba döndürülür.

Bu yazımızda raybalar hangi malzemeden yapılır? Sorusuna cevap vermeye çalıştık. Rayba malzemeleri ve raybanın kısımlarına değindik.Yeni yazılarda buluşmak ümidiyle .

The post Rayba Malzemeleri ve Raybanın Kısımları appeared first on Makine Eğitimi.

Rayba delik toleransları hesabı

Matkap ile istediğimiz çap toleranslarını ve yüzey kalitesini sağlayamadığımız durumlarda . Yani delik yüzey kalitesi önemli ise  rayba kullanmak en akıllıca seçim olacaktır. O nedenle raybalar ile istenilen toleranslar dahilinde delik ölçülerini yakalamak için delik rayba imalat toleransını delik toleransına uygun seçmek gerekmektedir.

Buna ek olarak , istenilen delik tolerans ölçülerini yakalayabilmek için kesme şartları, işlenecek malzemenin cinsi, iş parçası bağlama şekli , soğutma şartları  ve eğer iş parçası döndürülüyor ise iş parçasının salgı yapması gibi noktalar  göz önünde bulundurularak en uygun ortamın sağlanmasına çalışılmalıdır.

Rayba toleransı en büyük ve en küçük ölçüsünü bulmak için:
Rayba tolerans üst limiti için; delik toleransının üst limitinin %15 kadar altında alırız
Rayba toleransının alt limiti içinde; delik toleransının üst limitinin %35 kadar altında alırız .

Örnek verecek olursak :
Delik için istenilen çap değerleri: Ø 18 H8
Delik Çapı
Delik Anma Çapımız=Ø 18 mm
Delik En Büyük Çapı=Ø 18.027 mm
Delik En Küçük Çapı ==Ø 18.000 mm

Kullanılacak olan raybanın tolerans değerini hesaplamak istersek:

Rayba :  Ø 18 H8
Rayba üst tolerans sınırını bulmak için H8 tolerans değerinin %15 (0.15IT8) alırız .
Yani 0.027 mm=0.15 × 0.027 = 0.00405 mm?0.004 mm=0.027 – 0.004=0.023 mm
Rayba  alt tolerans sınırını bulmak için de H8 tolerans değerinin üst limit değerinin %35 (0.35IT8) alırız.
Yani  0.027 mm=0.35 × 0.027 = 0.00945 ? 0.010 mm = 0.027 – 0.010 = 0.017mm
Ø 18 H8 toleransı istenen bir iş için kullanılacak olan raybada olması gereken maximum ve minimum çap ölçüleri,
D1 maximum =18.000 + 0.023=18.023 mm
D1 minimum =18.000 + 0.017=18.017 mm

iyi çalışmalar . Faydalı olması dileklerimizle

The post Rayba delik toleransları tablosu appeared first on Makine Eğitimi.