Mastarlar sadece kontrolü yapılacak cismin istenilen şekilde olup olmadığını veya olması gerekli ölçülerden sapıp sapmadığını tespit için kullanılır. Kontrol, ya evet/hayır, ya geçer/geçmez, ya da iyi/kötü olmak üzere sonuçlandırılır. ölçme işlemi çok çabuk ve kolay yapılmasına rağmen, sayısal bir okuma (test) değeri vermediği için ölçme amacından ziyade kontrol amacına dönük kullanılır.

Mastar Neden Kullanılır?

Üretim hattında üretilen parçaların, önceden belirlenen özellikleri taşıyıp taşımadıklarından emin olmak için, aşağıda da verilen, iki yöntem bulunmaktadır.
a) Ölçüm aleti (Kumpas, mikrometre, koordinat ölçüm cihazları gibi) ile ölçme
b) Mastar kullanarak limitler içerisinde üretilip üretilmediklerini belirleme

Ölçüm aleti ile ölçme, elbette, daha iyi olan yöntemdir fakat bu yöntem, her imal edilen ürünün üzerindeki çoğu ölçüyü kontrol etmek için kullanışlı değildir. Ayrıca, gereğinden daha yüksek doğruluğa erişmek, yapılan işi ekonomik olmayan bir hale sokar. Mastar kullanmak bunu da engeller. Ürünün kabul edilebilir aralıkta bir ölçüde olması yeterlidir.

Mastarların Avantajları

1. Daha hızlı denetleme sağlar: Kontrol süreci, ölçüm aleti ile yapılandan daha kısa sürede yapılır. Bu sayede, üretim hattındaki denetleme için gerekli süre en aza düşürülür.
2. Seri imalat için oldukça uygundur: Mastarlar, çeşitli boyutları kontrol etmek için seri imalatta kullanılmaya en elverişli denetleme aletleridir.
3. Yüksek nitelikli çalışan gerektirmez: Mastarlar, yeterli niteliğe sahip kişiler tarafından rahatlıkla kullanılabilir.
4. Hem doğrusal hem geometrik özellikler kontrol edilebilir: Uygun şekilde tasarlanmış mastarları kullanarak hem doğrusal hem de geometrik özelliklerin her ikisi de eş zamanlı olarak kontrol edilebilir.
5. Ekonomiktir: Hem kendi maliyetleri ekonomiktir, hem de denetlemeye harcanan maliyeti düşürürler

Mastarların Dezavantajları

1. Gerçek boyutu göstermezler: Mastarlar, parçalara ait gerçek boyutları göstermezler. Zaten üzerlerinde, çelik cetvellerde olduğu gibi ölçü skalası bulunmaz. Onlar yalnızca, kontrol edilen parça boyutlarının istenilen tolerans bölgesinde olup olmadıklarını gösterirler.
2. Aşınma problemi yaşarlar: Kullanma esnasında parça ile temasları sonucu aşınırlar ve hatalı kontrol yapılmasına sebep olabilirler.
3. Daha ince toleransların kontrolünde zorluklar: Tolerans değerleri inceldikçe (1,3 µm gibi) mastarların fiyatları ekonomik olmayan boyutlara ulaşır. Zaten bu tolerans aralığına sahip bir mastar, aşınmadan daha çabuk etkilenir. Bu sebeple, onları üretim hattında kullanmak uygun değildir.

Mastar Çeşitleri

Mastarlar normal olarak sınır ölçülerini oluşturan ölçü ve şekilleri temsil eder. Bunlar, blok mastarlar, sınır mastarı ve profil mastarı olmak üzere kendi aralarında ayrılırlar.

Mastar Çeşitleri İle ilgili Detaylı bilgi için BKNZ: MASTAR ÇEŞİTLERİ

Mastarlarla Çalışma Kuralları

Kullanılmadan önce tüy bırakmayacak bir ipek bezle temizlenir. Tozlar kıl fırça ile silinir.kullanıldıktan sonra mutlaka asitsiz bir vazelinle yağlanmalıdır.Aşınmış olanlar  kullanılmamalıdır.

Bir ölçü için bir araya getirilecek mastar sayısı toplam hatayı etkilemesinden dolayı mümkün olduğunca az sayıda mastardan oluşmalıdır.

Mastarlar 8 saatten fazla bir süreyle temas ettiği yüzeyde kalmamalıdır. çünkü uzun süreli beklemelerde çelik gövdelerde soğuk kaynaklama olayı meydana gelebilir.

The post Mastar Nedir. Neden Kullanılır? appeared first on Makine Eğitimi.

Paralel Mastarlar (Blok mastarları)

Dikdörtgen prizma seklinde yüksek karbonlu paslanmaz çeliklerden yapılmıstır. Yüzeyleri çok hassas islemlere tabi tutulmustur. Ölçme yüzeyleri o kadar hassas yapılmıslardır ki herhangi bir ölçü elde etmek için birbirine birlestirildiklerinde kuvvetli bir sekilde yapısmaktadır. Birbirine yapısma kuvveti 40 kg/cm2 civarında olduğu yapılan deneyler sonucu test edilmistir.

Takım halinde bulunan Johnson mastarları ve 128 parçalı olarak hazırlanmıstır. Johnson mastarları ile ölçme ve kontrol islemleri 20 C sıcaklıkta yapılmalıdır. Mastarlar üzerinde belirtilen değerler mastar anma ölçüleridir.

Blok Mastarların Özellikleri

1. Her set içerisindeki blok mastarlarının kendi basına bir ölçü tamlığı vardır ve arzu edilen boyutlarda ölçü hassasiyetleri sağlanabilir.
2. Birden fazla blok mastarları bir araya getirilerek istenilen uzunluk, kısa zamanda ve kolayca sağlanabilir.
3. Yüzeylerin düzgünlüğü, paralelliği ve ölçü tamlığından yararlanılarak arzu edilen toleranslar kolayca sağlanabilir.
4. Bir araya getirilen blok mastarların düsme, çarpma veya benzeri darbeli çalışmalar olmadığı sürece özelliği bozulmaz. Bu nedenle endüstride kullanım alanı her geçen gün artmaktadır

Mastar serilerinin oluşturulmasına ölçünün son rakamından başlanır. Yani seriyi oluşturan en küçük mastardan başlanır.

İki veya daha fazla blok mastarı bir araya getirilerek ölçü tamlığı sağlanıyorsa, blok mastarlarının alt ve üst yüzeyine devamlı kullanılan koruyucu blok mastarları yapıştırılmalıdır. Böylece, diğer blok mastarları çizilme, çarpma ve benzeri etkilerden korunmuş olur

Blok Mastarların Malzemeleri

Blok mastarları genellikle karbonlu çelik ve krom alaşımlı aşınmaya dayanıklı sertleşebilen çeliklerden yapılır. Blok mastarlarının yapılacağı malzemeler aşağıdaki özellikleri taşımalıdır: İyi sertleşebilmelidir, Sertleşme süresince sekil değiştirmemelidir. Aşınmaya karsı dayanıklı olmalıdır. Yüzde uzama miktarları çok düşük olmalıdır. Malzeme maliyeti düşük ve isleme kolay olmalıdır.

Blok mastarları ayrıca, aşınmaya karsı direnci arttırmak için nikel alaşımlı çelikler ve paslanmaz çeliklerden de imal edilirler. Yine tungsten karbür ve krom karbür gibi sert metallerden de üretilirler. Ancak sert metallerden üretilen blok mastarlarının maliyetleri oldukça yüksektir. Kullanım yerlerine göre bazı blok mastarları bakır, kuvars ve alüminyum alaşımlarından da yapılmaktadır

Konuyla İlgili Olarak BKNZ: JOHNSON MASTARLARI ve KULLANIMI

Profil Mastarları

Profil mastarları, parçaların karakteristik profillerini, kesitlerini, tel çaplarını, kesici uçları, vb. kontroller için kullanılırlar.

Kalem ve Vida Tarakları

Vida kalemlerinin, açılacak vidanın özelliklerine uygun profilde olmalarının sağlanmasında ve Açılan vidanın kontrolünde kullanılırlar

Sınır Mastarları

Limit mastarı ya da Geçer-Geçmez mastarları olarak da bilinirler.

Toleransla işlenmiş parçaların alt ve üst sınır ölçüleri, bunlara uygun olan deliklerde erkek mastarla ve millerde ise dişi mastarlarla kontrol edilebilir.

Geçer mastar millerde en yüksek ölçünün ve deliklerde ise en düşük ölçünün kontrol edilmesini sağlar.
Geçmez mastarlar deliklerde en yüksek ve millerde en düşük ölçünün kontrolünü sağlar. Geçmez mastara uygun olan bir iş parçası ıskartaya ayrılır

Tampon Mastarlar

(En: Plug Gauges) Delik ve yivlerin kontrolunda kullanılır.  Geçer taraf kendi ağırlığı ile delik içine girmelidir. Deliğe ait toleransın alt sınırını ifade eder. Geçmez tarafın ise sadece ağız kısmı girer. deliğe ait toleransın üst sınırını temsil eder.

Geçer tarafın uzun olan silindiri içine aşınmayı önleyici (azaltıcı) sert metal çubuklar yerleştirilir. Geçmez taraf ise kısa bir kontrol silindirine sahiptir. Mastarın bu kısmı kırmızı ile işaretlenmiştir ve üzerine en üst ölçü sınırı yazılmıştır.

Limit mastarlarda, parçanın geçirilebildiği kısma “Go” yazısı, yeşil renk veya hiçbir renk, parçanın geçirilemediği kısma ise “NoGo” yazısı ya da kırmızı renk ile belirtilir.

Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiği adımlı tampon mastar

Geçer ve geçmez kısımların aynı parça ya da ayrı parçalar üzerinde dizayn edildiği
terslerinin de kullanılabildiği ters çevrilebilir tampon mastar (reversible plug gauge)

Geçer-geçmez Tampon mastarla tolerans kontrolü

Watch this video on YouTube.

Yukarıdaki videoda tampon mastarın kullanımı ve geçer geçmez tampon mastarla tolerans kontrolünün nasıl yapıldığı verilmiştir.

Çatal mastarlar

(En: Snap gauges) Mastar çeşitlerinden olan çatal mastarlar, iş parçalarının çap ve kalınlıklarının kontrolü için kullanılır .Geçer taraf müsadeli en yüksek ölçüye sahiptir ve kendi ağırlığı ile kontrol edilen yere koyarak geçer. Geçmez taraf az bir tolerans farkı ile daha kısa yapılmıştır. Ayrıca geçmez taraf eğik kontrol yüzeylerine sahiptir ve kırmızı renk ile işaretlenerek üzerine en düşük sınır değeri yazılmıştır.

35 f6 Çatal mastar geçer pozisyonu.(yukarıda)

Aynı iş parçasına ait çatal mastar geçmez pozisyonu.Bu iş parçasının tolerans dahilinde işlendiğini söyleyebiliriz.

Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiği adımlı çatal mastar (progressive snap gauge)

Geçer ve geçmez kısımların aynı parça üzerinde art arda dizayn edildiğianma ölçüsü ve tolerans değerine göre ayarlanabilen çatal mastar (adjustable snap gauge)

Geçer-geçmez çatal mastarla tolerans kontrolü

Watch this video on YouTube.

Yukarıdaki videoda çatal mastarın kullanımı ve geçer geçmez çatal mastarla tolerans kontrolünün nasıl yapıldığı verilmiştir.

Halka Mastarlar

Bu mastarlar yüzük şeklindedir ve silindirik profile sahip parçaların (şaft, mil, silindirik çıkıntılara sahip parçalar gibi) dış çaplarının kontrol etmede kullanılır. Geçer kısım ise, silindirik parçaya ait toleransın alt sınırını temsil eder

Vida mastarları

(En: Thread gauges) Bu mastarlar, silindirik profile sahip iç yada dış yüzeylere açılmış vida dişleri kontrolünde kullanılırlar. Bu kontrol ile diş üstü çapının, diş dibi çapının, adımın ve dişlerin iyi bir temas sağlayacak şekilde biçimlenmiş olup olmadığını hassas şekilde kontrol edebiliriz.
Diş taraklarından farkları daha hassas ve güvenilir kontrol sunmalarıdır.

The post Mastar Çeşitleri appeared first on Makine Eğitimi.

Parçaların istenilen ölçü ve özellikte yapılması, ölçme ve kontrol sisteminin geliştirilmesi ile değer kazanır. Her parçanın aynı ölçü ve kalitede yapılabilmesi olanaksızdır. Ancak, operatör kendine verilen parçayı önceden kabul edilen iki ölçü sınırının ve istenilen kalitenin belirlenmesi ile yapmaya zorunlu kılınabilir.Bu noktaya ulaşabilmesi için operatöre gerekli ölçü ve kontrol aletlerinin verilmesi.Bu aletleri iyi bir şekilde kullanabilmesi gerekir.

Kontrol Ekipmanları ve çeşitleri

İmalatın veya montajın herhangi bir aşamasında elde edilen ürün veya imalatçıdan gelen yarı mamülün öngörülen özellikte olup olmadığının araştırılması için yapılan ölçüm ve kontrolda kullanılan araca kontrol ekipmanı denir.

Kontrol ekipmanlarını kabaca 4 grupta toplayabiliriz.

1. Aparatlar
2. Etalonlar
3. Mastarlar
4. Cihazlar

Aparatlar

İmalatın herhangi bir aşamasında elde edilen ürünün öngörülen ölçü sınırları içinde olup olmadığının çalışma etalonu kıyaslamasıyla veya direkt olarak ölçen kontrol ekipmanıdır.

Aparat çeşitleri:
1- ) mekanik kontrol aparatları.
2- ) elektronik kontrol aparatları.
3- ) pnomatik kontrol aparatları
4- ) solex ‘ler

Etalon

Aparatlarda ölçüme başlamadan önce  resim değerlerine göre hassas olarak işlenmiş ve gerçekleşen değeri metrolojik olarak ölçümü yapılarak belirlenmiş, aparatın sıfırlanmasına yarayan kontrol ekipmanlarına ‘‘ etalon ‘‘ denir.

Etalon ekipmanları ile ölçü aletlerinin sıfırlanması işlemi 20°C ortam sıcaklığında yapılır. Farklı ortam sıcaklıklarında etalon aletlerinin genleşme farkları yanıltıcı sonuçlara neden olabilir

Etalonaj nedir

Etalonaj , ulusal veya uluslar arası referanslara göre bir ölçme aletinin hatalarını belirlemeye dayanan işlemler bütünüdür.

Etalonaj niçin yapılır?

Etalonajın amacı: Etalonaj  yapılması zorunlu bir işlemdir.Periyodik olarak yapılmalıdır.Çünkü bir ölçme aletinde meydana gelen değişiklikleri izlemeye olanak verir. Ölçümler üzerindeki anlaşmazlıkları, dolayısıyla ”ıskartaları” önlemeyi sağlar.

Mastarlar

Mastarlar, İmalatın herhangi bir aşamasında elde edilen ürünün öngörülen ölçü sınırları içinde olup olmadığının seri olarak kontrol edilmesine yarayan ekipmanlardır.

Çatal mastarlar (Geçer-geçmez mastarlar) millerin dış çaplarını kontrol etmek için kullanan kontrol ekipmanıdır. Bu mastarın bir tarafı mile geçer -diğer tarafı geçmez.Bu durumda işlenen ölçünün tolerans sınırları içinde olduğu anlaşılır. Her iki tarafıda geçerse işlenen ölçü tolerans sınırlarından küçüktür. Her iki tarafıda geçmez ise işlenen ölçünün tolerans sınırlarından büyük olduğu anlaşılır.
25 J6 çatal mastar (yukarıdaki resim)

tampon mastarlar : delik çapları veya iç ölçüler için kullanılan kontrol ekipmanlarındandır. Bu tip mastarlar,delikte ovallik bulunması durumunda hatalı sonuçlar verebilir.

Tek taraflı tampon mastarları da vardır. Bu tip mastarlarda geçer – geçmez aynı taraftadır.(yukarıda)

İç çap kontrolünde kullanılan ve Go Nogo olarak bilinen bir başka geçer geçmez mastar.(Yukarıda)

vida mastarları: vida ve somunların doğru delik vida diş mastarı (yukarıdaki resim)

Vida tarakları da vidaların adımının kontrolünde kullanılan kontrol ekipmanlarıdırlar.(yukarıda)

Radyus mastarları (kal – kalibreler) : boşluk, radyus kontrolleri  v.b. gibi amaçlarla kullanılır.(yukarıda)

Johansson mastarları ise genellikle,kumpas, mikrometre gibi ölçü aletlerinin kontrolünde kullanılan kusursuz işlenmiş bloklardır.(yukarıda). Detaylı bilgi için BKNZ: Johansson mastarları ve kullanılışı

Cihazlar

İmalatın herhangi bir aşamasında veya bitmiş ürün üzerinde imalat resminde belirtilen ölçüde ve toleranslar içinde olup olmadığını bilinen bir belirsizlikle gerçekleşen değerin tespit edilmesine yarayan ekipmandır. Örneğin; 3d (üç boyutlu ) ,dijital mihengir, höfler dişli ölçüm cihazı, kumpas , mikrometre, yüzey pürüzlülük cihazları vb.

Kontrol ekipmanlarının korunması ve Güvenilirliğinin sürekli kılınması nasıl sağlanır

• Kontrol ekipmanlarının temizliğine dikkat edilmelidir.
• Kontrol ekipmanları yere düşürülmemelidir.
• Kontrol ekipmanları, çarpma ve darbelere karşı korunmalıdır.
• Kullanma talimatı gerektiren aletler için mutlaka kullanma talimatı istenmeli, gerekiyorsa eğitim alınmalıdır.
• Arıza durumunda kurcalanmamalı, ilgili birimlere derhal haber verilmelidir.
• Kontrol aletleri, amacının dışında kullanılmamalıdır.

The post KONTROL EKİPMANLARI. Kontrol Aletlerinin Çeşitleri ve Kullanımı appeared first on Makine Eğitimi.

Johansson Mastarları

Johansson mastarları dikdörtgen prizmalar biçiminde, özel şekilde sertleştirilmiş ve yüzeyleri çok ince işlen­miş çelik parçalardır.İsveç mucidi Carl Edvard Johansson tarafından geliştirilmiştir. Bunların karşılıklı iki yüzeyi çok hassas, ince bir işleme ile tam paralel hale getirilmiş ve leplenmiştir. Ölçme yüzeylerinin paralelliği ve yapılışlarındaki üstün işçiliğin bunlara sağladığı özel­ lik nedeniyle, toplam bir ölçüyü elde etmek için bir kaçı bir araya getirildiği zaman, birbirlerine yaklaşık 40 kg/ cm2. lik bir basınçla yapışmaktadırlar.

Johansson mastarları çok değişik gruplar halinde özel tahta kutularında bulunurlar. Örneğin :

1. 0,001 mm. artarak 1,001 – 1,009 mm. ye kadar 9 parçalı,
2. 0,01 mm. artarak 1,01 – 1,09 mm. ye kadar 9 parçalı,
3. 0.05 mm. artarak 0,05 – 1 mm. ye kadar 20 par­ çalı,
4. 0,001 mm. artarak 1,001 – 1,009 mm. ye kadar 9 parçası,
5. 0,01 mm. artarak 1,01 – 1,09 mm. ye kadar 9 parçası,
6. 0,1 mm. artarak 1,1 – 1,9 mm. ye kadar 9 par­ çası,
7. 1 mm. artarak 1-9 mm. ye kadar 9 parçası,
8. 10 mm. artarak 10-100 mm. ye kadar 10 parçası olan,

toplam 46 parçalı kutular bulunduğu gibi, 87, 111, 121 parçalı Johnson mastarları takımı da vardır.

Amaçlarına göre Johnson mastarları

1 — AA tamlık derecesindeki mastarlar en hassas olanlarıdır ve ölçme laboratuarlarında kullanılır.

2 — A tamlık derecesinde olanları hassas ölçü aletlerinin yapımında vo kontrolündü yararlı olur.

3 — B tamlık derecesindeki Johansson mastarları freze, matkap v.b. kesici aletler için yapılan iş kalıpları­ nın kontrolunda kullanılır.

4 — C tamlık derecesindekiler de genel olarak atöl­yelerde kontrol ve markacılık işlemlerinde kullanılırlar.

Johansson mastarı nasıl kullanılır ?

Pek çok kullanma alanı olan Johnson mastarların­dan bir seri yardımcı parçalarından yararlanılarak, sınır mastarı olarak da faydalanılır. Bu yardımcı parçalar Jo­hansson mastarları ile birlikte, kutular içinde takım ha­linde bulunurlar. Bu takımın en önemli parçası  çerçevedir.

Johnson mastarının kullanılışı (yukarıda)

Bir takımda genel olarak üç boy çerçeve bulunur. Bu çerçevelerle; 0 — 50, 0— 100, 100— 200mm. ye kadar ölçüler kontrol edilebi­lir.  Kutuda ayrıca iç ve dış ölçüleri kontrola yarayan ölçme çeneleri vardır.

0-50 Johansson mastarı çerçevesi yakından görünüm (yukarıda)

Johansson mastarları ile Mil ölçülerinin kontrolü

Yardımcı parçalı Johansson mastarları ile, sınır mas­tarlarının nasıl meydana getirileceğini bilmek, çatal ve tampon mastarların bulunmadığı yerlerdeki iş ve çalış­ma koşullarına uymak bakımından önemlidir.

Yukarıda Johansson mastar aksesuar takımı görünmektedir.

Yukarıdaki resimde ise Johansson mastarının çerçeve kullanarak çenelerinin hazırlanışı görülüyor.

Bir milin ölçüsünü kontrol edebilmek için, istenilen ölçüye göre bir çerçeve seçilir. Çerçeve içine uygun iki ölçme çene­si ve aralarına da ölçüyü verecek sayıda Johnson mas­tarı yerleştirilir, çerçevedeki vida sıkılır.

Johansson Mastarları ile Delik ölçülerinin kontrolü

Bunun için ölçen kısımları yarım silindir biçiminde olan ikişerli takımlar halindeki ölçme çenelerinden fay­dalanılır. Bu ölçme çenelerinin Johnson mastarlarına değen yüzeyleri düzlem olarak taşlanmış ve leplenmiştir. Ölçme alanını genişletmek için yarım silindirlerden oluşan ölçen uç kısımlarının kalınlığı değişik olarak ya­pılmıştır. Bir takımı meydana getiren iki ölçme çenesi­nin düzlem yüzeyleri birbirine yapıştırılacak olursa, öl­çen uçlar  2.2-4 veya  2 x 5 = 10 mm çaplı tam silin­dir haline gelirler.

Johansson mastar takımına ait iki değişik tip çene (Yukarıda)

Delik ölçüsü, bu ölçme çeneleri ka­lınlığına, ara yere konan Johnson mastarları da topla­narak elde edilir.

Johnson mastarları ve ölçme çenelerinden yarar­lanılarak, çerçeve ile geçer ve geçmez sınır mastarları da düzenlemek mümkün olur.

The post Johnson Mastarları (Johansson mastarları) ve kullanılışı appeared first on Makine Eğitimi.