Yüzey Pürüzlülüğü ve Yüzey İşleme İşaretleri

Makine parçalarının yapımı için görünüşlerin çizilmesi, ölçülendirilmesi yalnız başına bir anlam ifade etmez. Yalnız o parçayı ölçü ve biçim ile tanıtmış olur. Parçanın düzgün çalışabilmesi ve işlevini yapabilmesi için yüzeylerin düzgün işlenmesi gerekir.

Parçanın hangi tezgâhta yapılacağının, yüzey durumlarının hangi nitelikte olacağının resimler üzerinde sembol, işaret ve kelimelerle bilgi olarak ifade edilmesi gerekir. Aksi takdirde imalat sonrası parçalar uyumlu bir şekilde çalışmaz ve uzun ömürlü olmazlar. Oysa gelişen teknolojiden insanların beklentisi randımanı yüksek, sessiz ve uzun ömürlü makineler kullanmaktır.

Bu nedenlerden dolayı imalat resimlerinin üzerinde parçanın çalışma şartlarına göre yüzey işleme işaretleri konulmalıdır. Bu işaretler TS 2040 (Şubat 1999)standardına göre resimlere uygulanır.

Yüzey İşleme İşaretlerinde Kullanılan Semboller

Yüzey kaliteleri, yapım resimlerinde çeşitli sembollerle belirtilir. Böylece üretim yöntemi, kullanılacak tezgah ve ilave işlemler belirlenir.

60 derece üçgen yüzey işareti sembolü

a) Esas Sembol: “Ele alınan, işlem gören yüzey” sembolü
b) Talaş Kaldırılan Yüzey Sembolü
c) Talaş Kaldırılmayan Yüzey Sembolü

NOT : Bu üç sembolün hiçbiri yüzey pürüzlülüğü hakkında bilgi vermez

Özel Durumlarda Kullanılan Sembol

Özel yüzey durumu bilgilerinin gösterilme zorunluluğu olduğunda ilgili grafik sembollerin uzun koluna bir yatay çizgi eklenmelidir. Bu yatay çizgi üzerine yüzeye uygulanılacak özel işlemler (Raybalama, raspalama, sertleştirme vb.) yazılır.

Özel Durumlarda Kullanılan yüzey işaretleri Sembolleri

Tüm Yüzeylerin gösterilmesinde Kullanılan Sembol

Bir parçanın bütün yüzeyleri aynı yüzey durumunu gerektirdiğinde, grafik sembollere bir daire eklenmelidir.

yüzey işleme işaretleri Sembol

Yüzey İşaretlerine eklenen Bilgiler

a) Ra sembolüyle beraber μm cinsinden pürüzlülük değerleri veya μm cinsinden uygun değerleri ile birlikte pürüzlülük sembolleri*
b) Üretim metodu, işleme, kaplama veya üretim işlemine ait diğer kurallar vb.
c) İlgili sembolle birlikte μm cinsinden dalgalılık veya mm cinsinden örnek uzunluğu (TS6212 – ISO 4288)’e uygun olduğunda Ra, Ry ve Rz için bu değer çıkarılmalıdır.
d) İşleme izlerinin yönü
e) İşleme payı (ISO 10135) f.Ra dan başka sembollü ile beraber μm cinsinden pürüzlülük değerleri

* : Ra dışındaki pürüzlülük değerleri şimdilik (f) alanında gösterilecektir.

Yüzey durumlarına göre grafik sembole eklenilecek değişik bilgiler TS’de aşağıdaki gibi belirtilmiştir.

yüzey işleme sembolündeki kısımların anlamı

Yüzey İşleme İşaretleri sembol boyutları

yüzey işleme işaretlerinin boyutları
yüzey işaretlerinin boyutları tablosu

Yüzey Pürüzlülüğü

Makine yapımında beraber çalışan yüzeylerin birbirine göre çalışma durumları yaptıkları görevler bakımından çok önemlidir. Birbiriyle sürterek çalışan yüzeylerin hassasiyet dereceleri makinenin çalışma sırasında makinenin randımanını etkiler.

Yüzeyleri düzgün olmayan makine parçaları çalıştıkları yerlerde gürültülü çalışırlar ve çabuk yıpranır. Hassas ve amacına uygun işlenmiş parçalar ise uyumlu çalışır makinenin verimini arttırır.

İmalatta meydana gelen parçanın yüzeyindeki şekil ve dalgalanmalara pürüzlülük adı verilir. Pürüzlülük değeri parça üzerinden profilmetre denilen bir cihazla μm olarak bulunur. Aşağıdaki parçanın yüzeyindeki şekil ve dalgalanmalar gösterilmiştir.

yüzey işleme işaretleri konu anlatımı

Yüzey Pürüzlülüğü Değer ve Sınıfları

Yüzey pürüzlülüğü değerleri teknik resimlerde değişik sembollerle gösterilegelmektedir. Günümüz resimlerinde ra (ortalama yüzey pürüzlülüğü, roughness average) standardının kullanımı ortak kabul görmektedir. aşağıdaki tabloda RA değerleri ile karşılığı olan  diğer standartların değerleri de verilmektedir.

yüzey işaretleri standartları ra cla klasse groupe

İmalat sonrası parça yüzeylerinin tamamı aynı özelliklerde olmayabilir. Maliyetin artmaması için yüzeyler, gerektiği kadar düzgün ve pürüzsüz olmalıdır. Uygulamalarda farklılıkları önlemek için yüzey kaliteleri standart hale getirilmiştir ve ISO 1302/1992 ve TS2040/Şubat 1999’la açıklanmıştır.

yüzey işaretleri ra pürüzlülük değerleri tablosu

Bu standartlara göre 12 çeşit yüzey kalitesi belirlenmiştir. Ra aritmetik ortalama pürüzlülük değerlerine karşı gelen pürüzlülük sınıf numaraları yukarıdaki çizelgede verilmiştir.

İşleme Usüllerine göre yüzey pürüzlülüğü değeri tablosu

imal yöntemine göre ortalama pürüzlülük ra

Çeşitli Makine Parçalarının Yüzey Pürüzlülük değerleri (Ra = µm)

Çeşitli fabrikaların uygulamalarından alman bilgilere göre bazı makine elemanlarında kullanılan yüzey pürüzlülükleri Ra µ m olarak aşağıdaki çizelgede verilmişlerdir.

makine parçalarının yüzey pürüzlülük ra değerleri
dişli çark mil sübap kavrama alıştırma ra değerleri

Çeşitli makine parçalarının seçilen çalışma yüzeylerinin Yüzey pürüzlülük değerleri. Döküm parça dış yüzeyi. Rulman ve yatak. Dişli çark iç yüzeyi. Flanş iç yüzeyi, kasnak dış yüzeyi gibi örnekler. (Aşağıda)

çeşitli makine parçalarının yüzey pürüzlülükleri örnekler
kasnak,rulman yatak dişli çark yüzey pürüzlülükleri

Yüzey Pürüzlülüğünün Gösterilişi

yüzey işaretlerinin anlamı ve gösterilişi

İmalat metodunun belirlenmesi

İmalat metodu, işleme, kaplama veya imalat işlemine ait diğer kurallar ilgili sembolün “b” ile gösterilen alanına yazılır. İstenen yüzey durumu belli bir imalat metoduyla elde edilmek mecburiyetinde olduğunda, bu metot, grafik sembolün uzun koluna eklenen yatay çizginin üzerine sonu “-mış” ekiyle biten kelimelerle belirtilir (tornalanmış, frezelenmiş, kromlanmış vb. )

yüzey pürüzlülüğünde imalat metodu

İşlemden önceki ve sonraki yüzey durumlarının birlikte belirtilmesi. Yukarıdaki şekil-a

Yazının yazılması için yeterli yer olmaması durumunda yatay çizginin üzerine bir çizgi daha çizilebilir. Yukarıdaki şekil-b

Esas Uzunluk ve Dalgalılık

İlgili sembolle birlikte dalgalılık (Wt) ve örnek uzunluk (kontrole esas ) değeri (L), sembolün “c” ile gösterilen alanına yazılır. Esas uzunluk değerleri TS 6212’ye göre 0,08 – 0,80 – 8 – 0,25 – 2,5 ve 25 mm serilerinden biri olarak seçilir.

yüzey pürüzlülüğünde dalgalılık

Yüzey yapılışı

İşlemeyle meydana gelen yüzeyin yapılışını ve özellikle izlerin doğrultusunu belirtmek gerektiğinde ilgili sembol, yüzey durumu sembolünün “d” alanına yazılmalıdır.

yüzey pürüzlülüğünde iz yönleri

Standartlara göre izlerin şekil ve yönlerini belirtmek üzere kullanılan semboller (Paralel, dik, çapraz vb. ) belirtilmiştir.

yüzey işaretlerinde iz yönleri

İşleme Payları

Özellikle döküm ve dövme işlemleriyle elde edilen parçalarda işlenecek aşırı kalınlık değerinin belirtilmesi gerektiğinde bu değer ilgili sembolün “e” ile gösterilen yerine mm cinsinden aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi yazılmalıdır.

yüzey pürüzlülüğünde işleme payı

Ra’dan başka yüzeylerin diğer pürüzlülük değerleri sembolüyle birlikte μm cinsinden ilgili sembolün “f ” ile gösterilen alanına yazılır. Rg, Rz, Rp vb. değerler bu alana yazıldığı gibi “a” alanına yazılabileceği ilgili standartta belirtilmektedir.

Özel İşlem Görmüş Yüzeylerin Resimde Gösterilmesi

özel işlem görmüş yüzeylerin pürüzlülüğü

Özel işlem görecek yüzeyler noktalı kesik kalın çizgi ile belirtilir. Üzerine kromlanmış, boyanmış vb. gibi işlem türleri ölçüleri ile belirtilir.

dişli çark yüzey pürüzlülüğü kromlanmış

Dişli çarkların yüzeylerine yüzey pürüzlülük değerleri, dişli çarkın ortalama çapı (Dm) üzerine konur. (Yukarıdaki şekil-b)

Dişli çarkların diş yüzeyleri sertleştirilecek veya ek işlem görecek ise aynı şekilde sertleştirilmiş, taşlanmış vb. yazılır. Sertlik derecesi HRc (Hardned Rockwell sertliği) yazılır. (Yukarıdaki şekil-c )

Montaj parçalarının beraber çalışan yüzeyleri aynı yüzey kalitesi ile işleneceğinden aşağıda gösterildiği gibi yazılır.

taşlanmış yüzey pürüzlülüğü

Bir resim açı ve yaylı ölçülendirmeler varsa yüzey pürüzlülük değerleri açı çizgilerinin veya yay ölçü çizgisinin üzerine konulabilir. (Aşağıdaki şekil-a)

yüzey pürüzlülüğü ders anlatımı

Parça üzerine sığmayan yüzey pürüzlülük sembol işaretleri ölçü bağlama çizgisi üzerine dışarıya çıkarılarak konulabilir. (Yukarıdaki şekil-b)

Kesici Takım ve Yüzey Pürüzlülüğü İlişkisi

Uç kavis yarıçapı R ve kaldırılan talaş çeşidine göre pürüzlülük değeri belli olduğu takdirde, bir devirdeki ilerleme miktarı bulunabilir.

Bu bağıntı formülle de açıklanarak, ilerleme yaklaşık olarak hesaplanabilir.

Ayrıca, ilerleme ve yüzey kalitesinin belli olması halinde kaleme verilecek üç kavisinin değeri bulunabilir.

torna talaş kaldırma yüzey pürüzlülüğü ilişkisi

Yüzey İşleme İşaretlerinin Gösterilişi

yüzey pürüzlülüğü konu anlatımı resimli
yüzey işaretleri ders
yüzey işaretleri simetrik yüzeyler
yüzey işleme işaretleri anlatım

Yüzey İşaretlerinin daha iyi anlaşılması için örnekler

yüzey pürüzlülüğü örnekleri
yüzey işaretleri konusu anlatım
yüzey işaretleri örnekleri

Yüzey İşleme İşaretleri Örnek Uygulamalar

Örnek Soru

yüzey işaretleri örnek problem

Şekilde iki görünüşü ,ölçüleri ve bazı yüzey durumları eksik bırakılmış bir mil görünmektedir. a yüzeyi N6 kalitesinde taşlanmış, b yüzeyi N7 kalitesinde ve c yüzeyi N8 kalitesinde frezelenmiş. Belirtilmeyen diğer yüzeyler için N10 kalitesi seçilmiştir. Buna göre ilgili yerlere sembolleri ve kaliteleri 1:1 ölçeğinde A5 kağıdına çizeceğiniz resim üzerinde uygun şekilde koyunuz.

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.