Dokumacılık Tarihi, Dokumacılığın Tarihçesi

Bu yazıda dokumacılığın tarihçesi nedir. Dokumacılık tarihi üzerinde kimler ve hangi olaylar etkili olmuştur inceleyeceğiz.

Dokumacılık tarihi

İnsanın hayvan postu yerine dokumayı koymayı nasıl akıl etti­ğini bilmiyoruz. Bazıları koyunların yünlerinin keçeleştiğini gören insanın dokuma sanatı düşüncesine vardığını iddia eder. Ama dokumadan önce eğir­me gelir.

Ortaçağ­ daki Hıristiyan inancına göre ilk iplik eğiren Havva’dır. Eğirme ka­dının en asil göreviydi. Eğirme sade olduğu kadar esrarlı bir şeydir. Bir tutam yün, keten veya kenevir alınıp büke büke didiklenirse en ince yerinde bir iplik meydana gelir. Ama bu en ince yerin, bükülme yüzünden, hemen hemen koparılamayacak bir iplik haline gelişinde zor anlaşılır bir kanun saklıdır.

Dokumacılık tarihi boyunca binlerce sene insanlar eğir­mişler, fakat bu kanunu hiç düşünmemişlerdir. Dokuma sanatı da binlerce seneden beri bilinmektedir.

Hindistan’da bulunan çok eski gümüş vazolar içinde pamuk ve dokuma parçaları bulunmuştur. Bun­lar beş bin yıllık olsalar gerektir. Mısır papazları keten elbiseler giyerlerdi. İsa’nın doğumundan çok önce çinliler ipekli giyiyorlardı.

Dokumacılık tarihinde makineleşme ne zaman başlar?

İşin garibi eğirme ve dokumanın binlerce yıl, taş devrindeki ilkel usul değişmeden sürüp gitmesidir. Makineli dokuma ve iplik bükme tezgâhları iki yüzyıldan daha eski değildir. 200 yıl önceye gelinceye kadar bütün dünyada elle eğirilir ve elle dokunurdu. Yal­nız Almanya ve batı Avrupa’da durum başkaydı.

Hiç bir zaman ayrı bir iplik bükücüler loncası kurulmamıştır; iplik bükmeyi ve dokumayı insanlar kendi evlerinde ve kendileri için yaparlardı. Erkek dokur, kadın da eğirirdi; dokumacılık sana­tına gelince, en iyi dokuyan evlerin başkalarının yerine bu işi yap­ması, buna karşı ötekilerin onların tarlasını sürüp ekmesi yoluyla meydana gelmiştir.

M.Ö 500 de Eski yunan devri çözgü ağırlıklı bir dokuma tezgahı (yukarıda)

Dokumacılık tarihi ve savaşların etkisi

Dokumacılık zamanla daha da önem kazandı. çünkü son beş yüzyılda savaşlar yüzünden soyul­muş olan insanların yeni elbiselere büyük ihtiyaçları vardı. İhtiyaç büyüdükçe o oranda çok iplik bükmek gerekti ve büyük din savaş­larından sonra Avrupa’nın nüfusu şaşılacak kadar çabuk artınca, elbise ihtiyacı da insan sayısıyla birlikte arttı. O zaman en ihtiyar­lara bile iplik büktürülmeye başlandı. Hapse girmiş olan genç ve sağlam adamlara da, iplik bükmek gibi işler yaptırıldı.

Çocuklar, kadınlar ve ihti­yarlar, iplik imalâthaneleri de denen, eğirme evlerine toplan­dılar. Bu eğirme evleri, dokumacılık tarihinde fabri­kalarının başlangıcıdır desek yanlış olmaz.

Dokumacılıkta makineleşme isyanı da beraberinde getiriyor

Bükü­cüler günde 16 saat kadar çalışmak zorundaydılar. Buna karşılık çok az ücret alırlardı.
Böylece iplik bükme evlerinde modern bir proleteryanın, el becerisinden başka hiç bir şeyleri olmayan o yoksul insanların bir kısmı vücuda geldi. Onların vatanı fabrikalardı. Bazıları doğ­rudan doğruya iplik bükme evlerinde yatar kalkarlardı. İmalâtha­nelerde artık kendilerinin değil de, makinelerin oturacağını duyunca isyan ettiler.

Dokumacılık tarihi ve İngilizlerin rolü

18. yüzyılda hükümetler, işsiz güçsüz ve ucuz kadın, çocuk ve ihtiyarların emeklerini kullanmayı teşvike çalışırlardı. Rastatt barış kongresi 1714 senesinde memleketin yoksul çocukları için bir iplik bükme okulu açmak suretiyle seçkin ve saygıdeğer bir anıt dikmiş oldu. O sırada genel kanı, insanoğlunun mümkün olduğu kadar çabuk işe başlatılması yolundaydı. Eski de­virlerin dürüst ahlâkı diye beğenip durduğumuz şey de hep buna dayanıyordu. Biz bugün 5-7 vaşındaki çocukların bütün gün çalış­tırıldıklarını görmüş olsak ürperirdik. Maalesef görüyoruz ki batının sanayileşme tarihi gibi dokumacılık tarihi de köleler ve çocuk yaşta çalıştırılan işçilerle anılmaktadır.

Halbuki o zamanlar Avusturya hükü­meti iplik bükme imalâthanelerini ida­re edenlere iş verdikleri her oğlan ve­ya kız çocuk için bir prim verirdi; genç ruhları avareliğin sonuçlarından korumak istiyorlardı.

John Kay ve Seri atışlı (Flying shuttle) dokuma makinesi – 1733

İngiliz John Kay, 1733’te ”seri atışlı” denen tertibatı icat etti. Bu tertibat dokumacıya, kol uzunluğundan daha geniş kumaşlar do­kuma imkânını veriyordu. John Kay mekiğe tekerlekler takıp, basit bir mekanizma yardımıyla fırlatılmasını sağlamıştır. O zamana kadar, tek başına çalışan bir dokumacı ancak kolunun erişebildiği genişlikte kumaş dokuyabilirdi, daha fazlası mümkün değildi. çünkü mekiği atmak ve tutmak zorundaydı. Daha geniş kumaş yapmak istenirse bir tezgâhta iki işçinin çalışması lâzımdı.

Bu yeni dokuma tezgâhında artık mekik elle atıl­mıyor, boy iplikleri arasından, kamçıya benzer bir tertibatla bir yan­dan öbür yana fırlatılıyordu. Çok basit gibi görünen bu sistem dokuma işlemini çok kolaylaştırmış ve üretimi olağanüstü artırmıştı.

Ne var ki, Do­kumacılar önce ”seri atışlı” yı kullanmak istemediler. çünkü arka­daşlarından yarısının ekmeksiz kalacağından korkuyorlardı. Fakat insanlığın muazzam bez ve kumaş ihtiyacını hesap etmiyorlardı. Ne kadar çok kumaş yapılırsa talep de o nispette büyümekteydi.

İplik İhtiyacının Artması

Dokumacılar «seri atışlı» yı kullanmaya başladılar ve ansızın bambaşka bir sıkıntı karşısında kaldılar. İki katı dokuyabiliyorlardı, fakat iki kat fazla iplik sağlayamıyorlardı. 16 mart 1751’de Society of Arts «keten, pamuk ya da kenevirden aynı zamanda altı ipliği bir­den bükecek ve bir insan tarafından kullanılacak» en iyi makineyi yapan için elli İngiliz altınlık bir ödül koydu.

Bu ödülün tarihi, pamu­ğun modern tarihi, Amerika güney devletlerinin yükselişinin, Ameri­ka zencilerinin ıstırabının ve esaret meselesi yüzünden tutuşan kuzey ve güney hükümetleri savaşının başlangıcı olması bakımından önem­lidir. Aynı zamanda İngiltere’nin dokuma endüstrisinde başta gelişinin temeli de bu tarihte atılmıştır.

Ortaçağın sonuna kadar Hin­distan’la Mısır en büyük pamuk memleketleriydi. Sonra Amerika keşfedildi. Keşfedenler bu yeni memlekette pamuk bitkisinin yeti­şebildiğini ve çok iyi geliştiğini gördüler. Amerika yalnız altın ve gümüş çıkarmıyordu. Burada sistemli bir şekilde pamuk yetiştirili­yor ve Avrupa’ya getiriliyordu. Pamuk lifleri esnek olduğu için bun­dan hem gayet ince iplikler yapılabiliyor, hem de bu iplikler çok daha güç kopuyordu.

Dokumacılık tarihindeki ilk iplik eğirme makinesi – 1764

1764 senesinde, 50 altınlık ödülün konmasından 13 sene sonra, Blackburn’de Stanhill kasabasında dokumacı James Hargreaves, iste­nen iplik eğirme makinesini icat etti.

Bu makineye, kızının adı olan ”Jenny” ismini verdi. Solgun benizli «Jenny» artık sabah uykularını iplik bükmek için harcamak zorunda değildi.

«Jenny» makinesinin icadı duyulur duyulmaz, işlerini kaybedeceğini düşünen gözü dönmüş bir halk kitlesi dokumacının evine saldırdı ve makineyi parçaladı. Greaves kızıyle birlikte, ancak canlarını kurtararak kaçmak zorunda kaldı. Her ne kadar Jenny, makine sayesinde mutlu olamadıysa da başka Jennyler oldular. İsmi ise dokumacılık tarihi sayfalarına yazılmış oldu.

Dokumacılığın tarihçesi

Otomatik tekstil makinesiyle dokumacılık tarihi  şekilleniyor- 1769

Bükme makinesinin zaferi birkaç yıl sonra başladı. Yoksul bir adam olan ve evden eve dolaşarak saç boyası satan, Bolton’lu berber Richard Arkwright, Hargreaves’in başladığı işi tamamladı. İngiliz Richard Arkwright’ın 1769’da geliştirdiği Vargel Tezgahı, önce ipliği çekiyor ve bir makaraya  ya da bobine sarılırken bükülüyordu.

Richard Arkwright, daha güçlü iplikler için iplik üreten su çerçevesini icat etti. Aynı zamanda ilk güçlü, otomatik ve sürekli tekstil makinesi oldu ve küçük ev imalatından tekstil ürünlerinin fabrika üretimine doğru ilerlemesini sağladı. Su çerçevesi ayrıca pamuk ipliklerini çevirebilen ilk makineydi.

Arkwright, dokumacıların yeteri kadar iplik bulama­dığını, ama bükücülerin gene de işlerini kolaylaştıracak her maki­neyi tahrip edeceklerini biliyordu. Bir parça para artırabildi. Bu parayla bir saatçi, bir de demirci tuttu. Bu yardımcılarıyla bir atölyeye kapanarak Hargreaves’inkinden daha iyi bir iplik bükme ma­kinesi yaptı. Halkı aldatmak için, kiraladığı bir arabalıkta kendiliğinden işler motoru yapmaya çalıştığını ortalığa yaymıştı.

Halkı aldatabilirdi, ama karısını aldatamadı. Kadın onun yük­selme yolunda olduğunu ve ona on çocuk doğurmuş olan kendi­sini bırakacağını anladı ve yapılan ilk makineyi kırdı.

Arkwright, karısının şerrinden ve halktan korkusundan, başka bir şehre kaçtı. Derbyshire’da Cromford şehrinde, başkalarının parasıyla, ilk iplik bükme makinesini yaptı. Bir çorap örme imalâthanesi açtı ve 1790 senesinde, iplik bükme makinesini işletmek için iki buhar makinesi satın aldı.

Arkwright’in makinesiyle İngiltere bütün dünya pamuğunu iplik haline koyabi­lirdi. Herkes İngiltere’ye muhtaç duruma gelmişti. Asker, makine kıranları tepeledi ve Arkwright asalet unvanı aldı. On çocuğunun herbirine sağlığında on bin altın verdi, üstelik, 1792’de öldüğü za­man yarım milyon altın daha bıraktı.

Dokumacılığın tarihçesi ve ilk mekanik dokuma tezgahı -1785

Artık dokumacıların iplik açlığı giderilmişti. Hatta uzak görüş­lüler, dokumacıların işleyebileceğinden fazla iplik yapılmasından korkmaya başladılar. Bu uzak görüşlüler arasında, Nutingham- shire’de Mornham’da doğmuş şair ve papaz Dr. Edmund Cartwright vardı.Cartwright dokumacılığın tarihçesi üzerinde iz bırakan kişilerden biridir. Eğer piyasada aşırı iplik birikecekse, daha çok dokumaya ve gelişmiş dokuma tezgahlarına da ihtiyaç olacaktı.

O zamana kadar hiç bir dokuma tezgâhı görmemiş olan Cartwright işe girişti. Bir sene sonra, Dr. Edmund Cartwright 1785 yılında ilk makineli mekanik dokuma tezgâhını icat etti.

Arkwright gibi papaz Cartwright da bu işten de­ğildi. Cartwright, sadece bilgi bakımından berbere üstündü. Berber Arkwright sadece zengin ve büyük bir adam olmak tutkusuyla çalışmıştı. Cartwright’a ilham, güç ve cesaret veren ise şu olay olmuştu:

Dokumacılığın tarihçesi üzerinde iz bırakan olay

Viyanalı maliye müşaviri Kempelen o sırada bütün dünyayı, satranç oynayan Türk’le hayrete düşürmüştü. Bu, tenekeden yapıl­mış, içi silindirler ve çarklarla dolu bir otomattı. Tenekeden yapıl­mış Türk’ün önünde bir satranç tahtası vardı. Zamanın en büyük satranç oyuncuları Türk’ün kendilerinden daha iyi satranç oynadı­ğını itiraf zorunda kalmışlardı. Büyük Friedrich’i ve Napolyon’u yenmişti.

Cartwright şöyle düşündü: Düşünebilen bir otomat yapıldıktan sonra neden dokuyabilen bir otomat yapılmasın?

Fakat satranç oynayan Türk, bir göz bo­yamadan başka şey değildi: İçinde bir adam saklıydı; Cartwright bunu bilmiyordu. Eğer Kempelen’in otomatıyla yaptığı dalavere daha önce meydana çıksaydı belki de dokuma makinesi o sırada icat edilmeyecekti. Bu, dokumacılığın tarihçesi üzerinde iz bırakan enteresan bir olaydır.

Dokumacılar Cartwright’ın kendile­rine sunduğu şeyi almak istemediler. İnanılmaz bir inatçılıkla eski tezgâh­larına bağlı kaldılar. Bunun üzerine Cart­wright bir dokuma fabrikası açtı, fakat devam ettiremedi. Bu nazik adam, dokumacıların boyuna maki­nelerini kırmalarına çok üzülüyordu. Onun, sert Arkwright gibi demirden bir yüreği yoktu. Ticareti başkaları­na bıraktı ve parlamentonun, yor­gunluklarına ve kırılan makinelerine karşılık, on bin altınlık bir mükâfat vermesi kendisine yetti.

Dokumacılığın tarihçesi ve Amerikan iç savaşı

Dokumacılar sadece İngiltere’de yüz dokuma makinesi kırdılar. Hü­kümet bunlara karşı asker gönderdi.
İngiltere dokumacıları tepeledi ve Kuzey Amerika’nın güney hü­kümetlerine gittikçe daha fazla esir gönderdi. çünkü fabrikatörlere gerekli pamuğun ekilmesi ve toplanması lâzımdı.

Gittikçe daha fazla kumaş yapılıyor, fakat insanların giyeceğe olan ihtiyaçları bir türlü tatmin edilemiyordu. Esirlerin azat edilmesi için savaş başlayınca (bu, biraz da pamuk üretimi uğrunda bir savaştı), Güney hükü­metlerinin dostları, esirliğin ilgasının insanların kısa zamanda çıplak kalacakları demek olduğunu söylediler. Buna rağmen esirlik kaldırıldı.

Dokumacılığın tarihçesi anlatılırken Amerika’daki pamuk tarlalarında çalışan kölelere yer vermemek olmaz. Zira bu, Amerikan iç savaşına ve sonrasında Amerika Birleşik Devletlerinin kurulmasına yol açan sebeplerdendir. (yukarıdaki resim)

Dokumacılığın tarihçesinde buharlı makinelerin rolü

Buharlı makinelerin pamuk tarlalarına girmesi, dokumacılığın tarihçesi üzerinde etkili oldu. (yukarıda)

Esirlik kaldırıldı ama gene de eskisinden fazla pa­muk yetiştirildi. Bu da Alman mühendis Max Eyth’in buharlı sapanı daha iyi bir şekle koymasıyla mümkün olabildi. Esirlerin yerine şimdi makineler çalışıyordu. Tarlaların üzerinde buhar sapanları homurdanıyor, fabrikalarda iplik bükme makineleri şakır­dıyor ve dokuma makineleri takırdıyordu.

“Dokumacı kız” Massachusetts’te tekstil şirketlerinde küçük kızlar 13 yaşında çalıştılar. Yıl : 1900 (Yukarıdaki resim)

Bu yazıda dokumacılığın tarihçesi konusunu olaylar ve resimlerle anlatmaya çalıştık. Giysi İhtiyacının hâlâ giderilemediğini çamaşır dolabını açan herkes an­layabilir. Hepimizin elimizde olandan fazla giyim eşyasına ihtiya­cımız vardır. İnsanların gene de, eskiye göre, bu kadar fazla giyecek sahibi olmalarını, lânetlenmiş ve kendilerini icat eden in­sanlar dövülmüş ve kovulmuş olan makinelere borçluyuz.

Bu konuyu İngilizce okumak isterseniz: The History of Weaving →