Dişli Çark Terimleri – Dişli Çark Elemanları

Dişli Çark Terimleri

Bir dişli çark veya dişli çifti imalatı için dişli çark terimleri ve Dişli çark elemanlarının bilinmesi gereklidir.Bu bölümde Dişli elemanlarından modül ,adım ,diametral pitch (çapsal adım) ve Circular pitch(Dairesel adım) konusunu işleyeceğiz.

Modül (m):

Modül, dişli çaplarını diş sayıları cinsinden gösterebilmek için kullanılan bir sabit orandır. Metrik sistemde (m) harfi ile gösterilir. Modül ya adımın Π sayısına bölünmesiyle (m = t / Π ). ya da bölüm dairesi çapının diş sayısına bölünmesiyle (m = Do/z) elde edilen bir oransal sayıdır.

Formüllerdeki t ve Do, mm cinsindendir. Metrik sistemde modülün sayısal değerleri standartlandırılmıştır. Bu değerlere modül serileri denir. (Aşağıda)

Dişli çark imalatında kullanılan standart modül serileri.
Not : Kırmızıyla yazılmış olanlardan kaçınılmalıdır.

Dişlerinin açısı eksenine paralel olmayıpta ekseniyle belirli bir açı yapan dişlilerde örneğin helisel dişlilerde normal modül (mn) ve alın modülü (ms) vardır.

Adım (t)

Adım, modülün Π sayısı ile çarpımından (t = Π.m) elde edilir.

Dişlerinin açısı ek­senine paralel olmayıpta ekseniyle belirli bir açı yapan dişlilerde(Örneğin helis dişlilerde) normal adım (tn) ve alın adımı (ts) vardır.

Çapsal Adım (Diametral Pitch) ve Dairesel Adım (Circular Pitch)

An­glosakson ülkelerinde (İngiltere ve Amerikada) dişli hesaplarında modül ye­rine ya çapsal adım anlamına gelen diametral pitch (Dp), yada dairesel adım anlamına gelen circular pitch (Cp) kullanılmaktadır.  Diametral pitch, Π (pi) sayısının dişlinin adımına bölünmesinden  ya da diş sayısınn bölüm dairesine bölünmesinden elde edilir.

Yukarıdaki formül­lerdeki t ve D0, inç cinsindendir.

Circular pitch ya dişlinin adımının inç cinsinden değeri (Cp = t) ya da dişlinin diş sayısı ile bölüm dairesi çarpımlarının Π sayısına bölünmesinden elde edilen değerdir.

Diametral Pitch ve Circular pitch’in modüle çevrilmesi formülleri

Diametral Pitch ve Circular pitch’in modüle çeviri tablosu

Diş sayısı (Z)

Bir dişli üzerinde bulunan toplam diş adedidir ve (Z) harfiyle gösterilir. Bölüm dairesinin modüle bölünmesiyle  z = D0 / m elde edilir.

Bölüm Dairesi (Do)

Dişlerin birbirlerine eşit aralıklarla bölündüğü dairedir ve(Do) harfiyle gösterilir (bak. şekil 19.9). Düz dişlilerde bölüm dairesi modül ve diş sayısının çarpımından (Do = m.Z) elde edilir. Diğer dişlilerdeki formülleri ilerideki sayfalarda ayrı, ayrı verilmiştir. Adım bu daire üzerinde eşit aralıklara bölündüğü için, bölüm dairesi adını almıştır.

Bir dişli çiftindeki bölüm daireleri birbirine teğettir

Diş üstü çapı (Da)

Dişlerin uç (üst) kısmından geçen dairenin çapıdır ve (Da) harfleri ile gösterilir. Düz dişlide bölüm dairesi ile modülün iki katının toplamından (Da = D0+ 2 m) elde edilir.

Diş Dipi çapı (Df)

Dişlerin dip (alt) kısmından geçen dairenin çapıdır ve (Df) harfleri ile gösterilir. Her dişli için ayrı, ayrı formüllerle hesaplanır

Diş Başı Yüksekliği (hb)

Dişlinin diş üstü ile bölüm dairesi arasındaki uzaklıktır ve (h^) harfleriyle gösterilir. Dişlilerde bu yükseklik genellikle modüle eşittir (hb = m).

Diş Tabanı Yüksekliği (ht)

Diş dibi ile bölüm dairesi arasındaki uzaklıktır ve (ht) harfleriyle gösterilir. Düz dişlilerde bu yükseklik 1,166 m kadardır (ht = 1,166 x m). Esasında bu yükseklik dişli cinsine ve çalışma şartlarına göre değişmektedir. çeşitli diş tabanı yüksekliği veren azdırma çakılar vardır.

Diş Yüksekliği (h)

Diş üstü ve diş dibi arasındaki uzaklıktır. Başka bir deyişle diş başı yüksekliği ile diş tabanı yüksekliğinin toplamına (h = hb + ht) eşittir.

Diş Boşluğu (S)

Bir dişli çiftinde dişler birbiri üzerinde yuvarlanarak dönerken birinin diş üstü, diğerinin diş dibi arasında kalan boşlukta diş tabanı yüksekliği ht = 1,166 m olan dişli çiftinde bu yükseklik h1 = 2 m kadardır. Bazı literatürlerde “Müşterek (Ortak) Diş Yüksekliği” olarakta adlandırılır.

Diş başı yüksekliği hb-m, diş tabanı yüksekliği pt=1,166m olan diş dişli çiftinde bu boşluk ht-hb = 1,166m-m=0, 166m kadardır.

Diş Yan Boşluğu (Sy)

Bir dişli çiftinde dişler birbiri üzerinde yuvarlanarak dönerken iki diş profili arasında kalan boşluktur ve (Sy) harfleri ile gösterilir. Her dişlinin kendine has bir diş yan boşluğu olduğu gibi yan boşluksuz çalışan V dişlileri vardır

Çalışan Kısım Yüksekliği (h1)

Bir dişli çiftinde dişler birbiri üzerinde yuvarlanarak dönerken diş profillerinin birbirine değdiği noktaların oluşturduğu yüksekliktir ve (h1) harfi ile gösterilir.

Diş başı yüksekliğini hb = m, diş tabanı yüksekliği h1 = 1,166 m olan dişli çiftinde bu yükseklik h1 = 2 m kadardır. Bazı literatürlerde “Müşterek (Ortak) Diş Yüksekliği” olarakta adlandırılır.