Çekilecek kap malzemesinin çekme süresince buruşmasını önlemek ve hangi tip kalıpta çekileceğini belirlemek amacıyla, saç kalınlığının ilkel çapa oranı önceden hesaplanır. Bu oran yüzde (%) olarak aşağıdaki formülle bulunur.
Saç kalınlığının ilkel çapa oranı : T/D x 100
D = Çekilecek kabın ilkel çapı, mm
T = Saç malzeme kalınlığı, mm
Çekilecek kabın buruşmasını önlemek için aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulmalıdır.
- Saç kalınlığının ilkel çapa oranı; T/D x 100 veya % T/D ≤ 0,5 eşittir veya küçükse, buruşma şiddeti fazladır. Bu nedenle, çekme işlemi/baskı plâkalı ve çift etkili kalıpta yapılır.
- Saç kalınlığının ilkel çapa oranı; T/D x 100 veya % T/D = 0,5 – 1,5 arasındaysa buruşma şiddeti birinciye oranla daha az olacaktır. Ancak çekme işleminin emniyetli yapılabilmesi için, yine baskı plâkalı ve çift etkili çekme kalıbı kullanılır.
- Saç kalınlığının ilkel çapa oranı; T/D x 100 veya % T/D = 1,5 – 2,5 arasındaysa, buruşma şiddeti az olacağından çekme işlemi, tek etkili ve baskı plâkasız kalıplarda yapılır.
- Saç kalınlığının ilkel çapa oranı; T/D x 100 veya % T/D ≥ 2,5 eşittir veya büyükse, Buruşma olmayacağından baskı plâkası kullanılmaz çekme işlemi tek etkili kalıplarda yapılır.
Çekmenin kaç kademede yapılacağının belirlenmesi
Çaplar arasındaki yüzde (%) azalma oranı, çekme işleminin kaç kademede yapılabileceğini belirtmek amacıyla bulunur.
Çaplar arasındaki yüzde azalma oranı aşağıdaki formülle bulunur;
Çaplar arasındaki yüzde azalma oranı = (D – d ) / D x 100
Genel olarak ilk çekmede, çaplar arasındaki yüzde (%) azalma oranı % 30 ilâ maksimum % 50 arasında tutulmalıdır. İlk çekme için ortalama çaplar arasındaki yüzde azalma oranı % 40 civarında alınır. Bundan sonraki her çekme işlemi için çaplar arasındaki yüzde azalma oranı, bir önceki orandan %25 daha az alınmalıdır.
Aşağıdaki şekilde, alüminyum 3030 malzemeden çekilecek kabın çaplar arasın daki yüzde azalma oram, saç kalınlığının ilkel çapa oranı ve çekme sayıları arasındaki bağıntı diyagramı gösterilmektedir.
Birden fazla çekme işlemine tabi tutulacak parçanın çaplar arasındaki yüz de (%) azalma oranı aşağıdaki formülle bulunur.
dn = En son çekme çapı, mm
d(n-1) = En son çekmeden bir önceki çekme çapı, mm
Yukarıdaki şekilde, 3 mm kalınlığa kadar olan orta karbonlu çelik saç malzemeden çekilecek kapların çap-bağıntı diyagramı gösterilmektedir.
Örnek uygulama
Kalınlığı 1 mm olan karbonlu çelik saç malzemeden 50 mm çapında ve 60 mm derinliğinde silindirik kap çekilecektir. ilkel çapı hesaplayınız ve yukarıdaki diyagramdan her kademedeki çekme çapını bulunuz.
yukarıdaki diyagramdan ilk çekme çapı d = 72 mm, ikinci çekme çapı dı = 56 mm ve son çekme çapı verilen ölçüde (50 mm) çekilecektir.
Yukarıdaki çizelgede, az ve orta karbonlu çelik malzemeler için saç kalınlığının ilkel çapa oranı ve ilk çekmedeki çap azalma yüzdesi (%) verilmiştir.